
İnsanlık tarihi, yalnızca büyük zaferlerin ve ihtişamlı kuruluşların parıltılı sayfalarından ibaret değildir; o tarihin arka odalarında, iktidar çarkları arasında ezilen, hayattayken varlıklarına tahammül edilemeyen ve ölümünden sonra bile rahat bırakılmayan trajik hayatların derin sessizliği yatar. Öyle ki, bazı insanların son nefesleri bile rejimler, ideolojiler veya sarsılmaz görünen iktidar odakları tarafından bir tehdit olarak algılanır. Bu korku, bazen bir mezar taşının varlığına bile tahammül edemez; kiminin küllerini rüzgâra savurur, kiminin ise kabrini tarihin sisli boşluklarına gömer.
Bu trajik denklemin evrenselliğini anlamak için, farklı coğrafyalara ve farklı rejimlerin reflekslerine baktığımızda, karşımıza şaşırtıcı bir benzerlik çıkar. İster bir dünya savaşının pençesindeki Almanya’da, ister yeni kurulan bir cumhuriyetin sancılı geçiş sürecinde olsun; iktidarın “hafıza silme” refleksi hiç değişmez.
Bunun en net dış örneklerinden biri, 20 Temmuz 1944’te Nazi Almanyası’nda Hitler’e karşı düzenlenen başarısız Valkyrie suikast girişiminin liderlerinden Albay Graf von Stauffenberg’dir. Rejimin mutlak yıkıma gidişini durdurmak maksadıyla yola çıkan bu subaylar, başarısızlığın ardından hemen kurşuna dizilmişti.

Resim: Hitler’e suikasttan dolayı Nazi döneminde hain ilan edilen Stauffenberg, günümüzde demokrasi kahramanı olarak anılmaktadır.
Stauffenberg ve beraberindeki subayların cesetleri, General Friedrich Fromm’un emriyle Berlin’deki Alter St.-Matthäus-Kirchhof mezarlığına askerî törenle ve üzerlerindeki madalyalarla birlikte aceleyle defnedilmişti. Ancak bu durum, çok kısa sürdü. Nazi Almanyası’nda Adolf Hitler’den sonraki en güçlü ve en acımasız isimlerden biri olan SS (Schutzstaffel) birliklerinin ve gizli devlet polisi Gestapo’nun başkanı olan Heinrich Himmler (1900-1945), bu hızlı ve itibarlı definden haberdar olunca büyük bir öfkeye kapıldı.
Himmler, rejimin gözünde “hain” ilan edilen bu kişilerin ileride Nazi karşıtlarının akın edeceği birer “hac yeri” ya da sembolik anma noktasına dönüşmesine asla izin veremezdi. Derhal verilen emirle mezarlar ertesi gün yeniden kazıldı, cesetler çıkarıldı ve krematoryumlarda yakıldı. Elde edilen küller, Berlin dışındaki tarlalara veya kanalizasyon/çöp alanlarına rastgele savruldu. Himmler, bu talimatıyla, aralarında Stauffenberg’in de bulunduğu subaylardan geriye hiçbir iz, sembolik bir mezar veya anıt kalmamasını hedeflemiştir.

Resim: Bugün Berlin’deki ilgili mezarlıkta Stauffenberg ve arkadaşlarının adının ve “Buraya gömüldüler ancak daha sonra bilinmeyen bir yere nakledildiler” ibaresinin yer aldığı sadece sembolik siyah mermerden bir anıt taş bulunmaktadır. Fiziksel anlamda yattıkları bir mezarları yok.
Benzer bir sessizlik duvarı ve unutturma politikası, maalesef yakın tarihimizin en yürek yakan hikâyelerinden birinde, Mustafa Kemal Paşa’nın ilk eşi hükmünde olan Fikriye Hanım’ın akıbetinde karşımıza çıkar. 21 Mayıs 1924’te Çankaya Köşkü yakınlarında, intihar mı yoksa karanlık bir cinayet mi olduğu hâlâ tam olarak aydınlatılamamış bir şekilde hayatını bir hastanede 31 Mayıs’ta kaybeden Fikriye Hanım, tıpkı hayattaki yalnızlığı gibi ölümünde de kimsesiz bırakıldı.[1]
O dönemin hassas siyasî dengeleri ve bu büyük trajediye dair üst örtme arzusu, cenazenin kimler tarafından, gece vakti Ankara’nın hangi meçhul noktasına defnedildiğinin resmî ve şeffaf kayıtlarda yer almamasına yol açtı. Yıllar boyunca araştırmacılar onun mezarını aradı durdu; ancak o kabir hiçbir zaman bulunamadı. Berlin’deki Stauffenberg için en azından sembolik bir hatıra taşı varken, Fikriye Hanım’a böylesi mütevazı bir nişangâh bile çok görüldü. Ne bir mezar taşı var ne de adının anıldığı resmî bir mekân; onun mezarı tarihin en derin meçhulüne dönüştürüldü.

Resim: Kemalist rejimin unutturmak istediği kadın: Fikriye Hanım.
İşte bu ikili mukayese, tarihin sınırları aşan ve rejimler üstü ortak bir yüzünü gösterir bize. İster Alman faşizminin toplama kamplarını ve krematoryumlarını yöneten Himmler’in zihniyeti olsun, ister yeni rejimlerini kuran ve koruyan otoritelerin o sert siyasî refleksleri olsun; ortak korku hep aynıdır: Ölülerin dirilerden daha güçlü olabileceği korkusu.
Zira insanlık tarihinin en kadim zamanlarından beri mezar, ölünün dünyaya bırakılmış son kimlik belgesi ve ‘ben de buradaydım’ diyen sessiz mührüdür. Fikriye Hanım’a bir mezar taşının bile çok görülmesi, sadece bedenini değil, onun yaşanmışlığını ve varlığını da ‘hiç olmamış’ sayma; onu tarihin kayıtlarından tamamen düşürme iradesidir.
İktidarlar bilir ki; ortada somut bir mezar, ziyaret edilecek bir kabir varsa, o mezar bir gün mutlaka konuşur, haksızlıkları fısıldar ve tarihin ezberini bozar. Bu yüzden totaliter ve katı akıllar, mezarları yok ederek, hafızayı sıfırlamaya çalışır. Ne var ki ne Berlin’in tarlalarına savrulan küller ne de Ankara’nın meçhul topraklarında kaybettirilen Fikriye Hanım gibi isimler, tarihin belleğinden silinebilmiştir.
Çünkü hakikat, ne kadar derinlere gömülürse gömülsün, toprak altından ya da rüzgârın savurduğu küllerin arasından bir gün mutlaka yer üstüne çıkmak için bir yol bulur. Bir sonraki yazımızda, aynı zihniyetin izini Osmanlı’nın son döneminin kritik ismi Maliye Nazırı Cavit Bey ile Cumhuriyet’in ilk yıllarında idam sehpasında hayatı sonlandırılan İskilipli Atıf Hoca’nın akıbetleri üzerinden süreceğiz.
[1] https://www.mirathaber.com/fikriye-hanimin-supheli-olumu-uc-farkli-senaryonun-isiginda-bir-biyografinin-gizemli-anatomisi-2/.