Göz Yanılması mı, Sihir mi? İllüzyonun İslam’daki Yeri

Şapkadan kuş çıkaran, insanları bir anda kaybeden veya nesneleri yok eden illüzyon gösterileri eğlence dünyasının ilgi çeken etkinlikleri arasında yer alıyor. Peki, bu gösteriler İslam’a göre sihir kapsamında mı değerlendirilmeli? Özellikle çocukların gerçeklik algısı ve inanç dünyası üzerinde nasıl bir etki oluşturabilir?

İnsan, gördüklerine anlam vermeye çalışan bir varlıktır. Bazen gözlerimizin önünde gerçekleşen bir olay karşısında şaşırır, nasıl meydana geldiğini çözmeye çalışırız. İllüzyon gösterileri de tam olarak bu merak ve şaşkınlık duygusuna hitap eder. Ancak burada önemli bir soru karşımıza çıkar: Her şaşırtıcı gösteri sihir midir?

Kur’an’da Sihir ve Hz. Musa’nın Mucizesi

Kur’an-ı Kerim’de sihirden söz edilirken Hz. Musa ile Firavun’un sihirbazları arasında yaşanan mücadele dikkat çeker. Sihirbazlar, iplerini ve değneklerini insanların gözlerini etkileyerek hareket ediyormuş gibi göstermişlerdir. Ancak Hz. Musa’nın gösterdiği mucize, sıradan bir göz yanılsamasından farklıdır. Allah’ın izniyle gerçekleşen bu mucize, sihirbazların yaptıklarını geçersiz kılmıştır.

Tâhâ suresinin 66-69. ayetlerinde bu olay anlatılır. Ayetler, göz boyama ile ilahî mucize arasındaki farkı ortaya koyar.

“Hayır, siz atın” dedi. Bir de baktı ki, onların ipleri ve sopaları yaptıkları sihirden ötürü kendisine doğru akıp geliyor gibi görünüyor! Mûsâ birden içinde bir korku duydu. ‘Korkma!’ dedik, ‘Üstün gelecek olan kesinlikle sensin. Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yalayıp yutsun; onların yaptığı sihirbaz hilesinden ibaret. Sihirbaz ise amacı ne olursa olsun başarıya ulaşamaz.”

İslam’ın yasakladığı sihir, insanları şaşırtan her türlü gösteriden ibaret değildir. İnsanları aldatma, zarar verme, batıl inançlara yöneltme veya doğaüstü güçlere sahip olduğunu iddia ederek istismar etme gibi unsurlar bu değerlendirmede önem taşır.

İllüzyonun Dinî Hükmü

Günümüzde sahnelerde yapılan illüzyon gösterilerinin önemli bir bölümü el çabukluğu, dikkat yönlendirme, mekanik düzenekler ve optik yanılsamalar gibi tekniklere dayanır. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu da sihir ile el çabukluğu ve göz boyama temelli gösterileri birbirinden ayırmaktadır. Dinî açıdan sakıncalı unsurlar taşımayan, yalnızca eğlendirme amacıyla yapılan bu tür gösteriler doğrudan sihir hükmünde değerlendirilmemektedir.[1]

Bununla birlikte bir gösterinin eğlence amacı taşıması, kullanılan her yöntemi meşru hâle getirmez. İnsanları kandırmak, onlardan çıkar sağlamak, korkutmak veya gösteriyi doğaüstü güçlere sahip olunduğu iddiasına dönüştürmek dinî ve ahlaki açıdan sorunludur. Müslüman, eğlence ile aldatma arasındaki sınırı gözetmelidir.

Çocukların Gerçeklik Algısı Nasıl Etkilenir?

İllüzyon gösterileri özellikle çocukların ilgisini çeker. Ancak küçük yaştaki çocuklar, gördükleri olağanüstü bir olayın ardındaki teknik yöntemi yetişkinler kadar kolay kavrayamayabilir. Psikoloji alanında yapılan araştırmalar, çocukların yaşlarına ve gelişim düzeylerine bağlı olarak illüzyonları doğaüstü biçimde yorumlayabildiklerini ortaya koymaktadır.[2]

2015 yılında Jay A. Olson ve çalışma arkadaşlarının yayımladığı araştırmada, çocukların bir illüzyon gösterisini nasıl açıkladıkları incelenmiş; küçük yaştakilerin gösteriyi doğaüstü biçimde yorumlamaya daha yatkın olabildikleri görülmüştür. Benzer şekilde, Rosengren ve Hickling’in çocukların olağanüstü olaylara ilişkin açıklamalarını ele alan araştırması da yaşın, çocukların bu tür olayları anlamlandırmasında etkili olduğunu göstermektedir.[3]

Bununla birlikte bu bulgular, illüzyon izleyen her çocuğun gerçeklik algısının bozulacağı veya inancının zarar göreceği anlamına gelmez. Araştırmalar, illüzyon gösterilerinin doğrudan psikolojik bozulmaya ya da inanç kaybına yol açtığını kanıtlamamaktadır. Ebeveynlerin gösterilerin birer beceri, dikkat yanıltma veya teknik düzeneklerle gerçekleştirildiğini çocuklarına yaşlarına uygun bir dille anlatmaları, gerçek ile kurgu arasındaki ayrımı öğrenmelerine yardımcı olabilir.

Eğlence, İnanç ve Aldatma Sorumluluğu

İslam, insanın dinlenmesini ve meşru sınırlar içinde eğlenmesini yasaklamaz. Ancak eğlence adına dahi olsa aldatmayı, gerçeğe aykırı sözlerle insanları yanıltmayı ve özellikle çocukların güven duygusunu istismar etmeyi doğru bulmaz. Nitekim Abdullah bin Âmir’den nakledilen bir rivayette, annesinin kendisini çağırırken hurma vereceğini söylemesi üzerine Peygamber Efendimiz (s.a.v.), “Eğer ona bir şey vermeseydin, bu sana bir yalan olarak yazılırdı.” buyurmuştur. (Ebû Dâvûd, Edeb, 4991; Müsned-i Ahmed, 15702)

Bu rivayet, çocuklarla ilişkilerde dürüstlüğün ve güvenin ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. İllüzyon gösterileri de bu açıdan ahlaki bir değerlendirmeye tabi tutulmalıdır. Her göz yanıltıcı gösteriyi doğrudan yalan veya haram sihir olarak nitelemek doğru olmasa da, izleyiciyi gerçekte olmayan doğaüstü güçlere inandırmak, onu aldatmak ya da bu yolla çıkar sağlamak ciddi bir sorumluluk doğurur. Özellikle çocukların henüz gelişmekte olan gerçeklik algıları dikkate alındığında, gösterilerin mahiyeti konusunda onları bilgilendirmek önemlidir.

Sonuç olarak mesele, yalnızca şapkadan kuş çıkarılması ya da bir nesnenin göz önünden kaybolması değildir. Asıl üzerinde durulması gereken, bu gösterilerin hangi amaçla yapıldığı, izleyiciye neyin gerçekmiş gibi sunulduğu ve insanlarda nasıl bir düşünce oluşturduğudur. Eğlence, dürüstlük ve inanç sorumluluğunun önüne geçmemeli; göz yanılması, insanı yanıltma ve istismar aracına dönüştürülmemelidir.

İSLAMİ HABER “MİRAT”

YOUTUBE

Kaynakça

[1] Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, “Sihir veya büyü yapmanın ve yaptırmanın dinî hükmü nedir?”
https://kurul.diyanet.gov.tr/tr/kurul/karar/sihir-veya-buyu-yapmanin-dini-hukmu-nedir/efd1d153-e51e-4c25-08b3-08dd1c135351

[2] Olson, Jay A., Demacheva, Irina ve Raz, Amir (2015). “Explanations of a Magic Trick Across the Life Span.” Frontiers in Psychology, 6, 219.
https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.00219

[3] Rosengren, Karen S. ve Hickling, Amy K. (1994). “Seeing Is Believing: Children’s Explanations of Commonplace, Magical, and Extraordinary Transformations.”
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7859545/