
İnsanları Allah’a davet etmek ile insanlar üzerinde Allah adına otorite kurmak birbirinden farklı iki anlayıştır. Birincisi insanın aklına, vicdanına ve iradesine seslenirken ikincisi bireyi başkalarının düşüncelerine bağımlı hâle getirir. Kur’an, insanı düşünmeye, hakikati araştırmaya ve tercihinin sorumluluğunu üstlenmeye çağırır. Buna karşılık din adına konuşan bazı çevrelerde, insanları düşünmeye yöneltmek yerine belirli kişilerin görüşlerine, dinî yapıların kabullerine ve geleneksel otoritelere bağlı kılma eğilimi görülmektedir. Böyle bir yaklaşımda insanın neyi, neden ve hangi delile dayanarak kabul ettiği önemini kaybeder; kime bağlı olduğu öne çıkar. Oysa İslam’ın temel amacı, insanı başka insanların iradesine teslim etmek değil, Allah’a karşı sorumluluğunun bilincine ulaştırmaktır. Bu nedenle günümüz Müslümanlarının üzerinde düşünmesi gereken önemli sorulardan biri şudur: İnsanları Allah’ın mesajıyla mı buluşturuyoruz, yoksa kendi düşüncelerimizin takipçisi hâline mi getiriyoruz?
Kur’an’ın insana yaklaşımında akıl, irade ve sorumluluk birbirinden ayrılmaz. İnsan, kendisine bildirilen hakikati değerlendirebilen, tercihte bulunabilen ve seçiminin sonuçlarını üstlenen bir varlık olarak ele alınır. “Dinde zorlama yoktur. Doğru ile yanlış birbirinden ayrılmıştır.” (Bakara, 2/256) ayeti, inancın baskı yoluyla oluşturulamayacağını ortaya koymaktadır. İman, yalnızca belirli sözlerin tekrarlanması veya bir topluluğun kabullerine uyulması değildir. İnsanın neye inandığını bilmesi, inancının gerekçelerini kavraması ve bunu kendi hayatında bilinçli bir tercihe dönüştürmesidir. Baskı altında ortaya çıkan uyum ile insanın içtenlikle benimsediği değerler aynı değildir. Zorlanan kişi dışarıdan itaat ediyor görünebilir; ancak bu durum onun düşüncesinin ve vicdanının ikna edildiğini göstermez. Kur’an’ın davet anlayışı, görünürde bağlılık oluşturmaktan önce insanın hakikati kavramasını esas alır.
Hz. Muhammed’in peygamberlik görevi de bu çerçevede anlaşılmalıdır. Kur’an, ona hitaben “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin.” (Gâşiye, 88/22) buyurur. Bir başka ayette ise “Sen ancak bir hatırlatıcısın.” (Gâşiye, 88/21) ifadesi yer alır. Bu iki ayet birlikte değerlendirildiğinde peygamberlik görevinin sınırları belirginleşmektedir. Hz. Muhammed vahyi insanlara ulaştırmak, açıklamak, uyarmak ve yaşayarak örnek olmakla görevlendirilmiştir. İnsanların kalplerini zorla değiştirmek veya imanlarını kendi iradesiyle belirlemek onun görevi değildir. Nitekim “Sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir.” (Kasas, 28/56) ayeti, hidayetin insan iradesiyle zorla meydana getirilemeyeceğini hatırlatmaktadır. Peygamberin dahi sahip olmadığı bir yetkiyi bugün herhangi bir din adamının, davetçinin, cemaat önderinin veya düşünce sahibinin kendisinde görmesi kabul edilemez.
Burada dinî bilgiye sahip olmakla insanlar üzerinde mutlak yetki sahibi olmayı birbirinden ayırmak gerekir. Bilgi, insana sorumluluk yükler; başkalarının vicdanlarını yönetme hakkı vermez. Kur’an’ı bilen, onu açıklayan ve öğreten kişi, sahip olduğu bilgiyi insanlara ulaştırmakla yükümlüdür. Ancak kendi yorumunu tartışılmaz kabul ettirmek, farklı değerlendirmeleri susturmak veya kendisine yöneltilen her eleştiriyi dine karşı çıkış olarak göstermek, bilginin sınırlarını aşmaktır. Bir insanın dinî konularda yetkin olması, onun bütün görüşlerinin hatasız olduğu anlamına gelmez. Vahyin doğruluğu ile vahyi anlamaya çalışan insanın yorumu aynı düzeyde değerlendirilemez. Bu ayrımın kaybolduğu yerde kişilerin düşünceleri kutsallaştırılır, eleştiri tehdit olarak görülür ve zamanla dinî bağlılık şahıslara bağlılığa dönüşür.
İnsanların dinî bilgiye ulaşmak için âlimlerden, öğretmenlerden ve tecrübeli kişilerden yararlanması doğal ve gereklidir. Her insan bütün alanlarda aynı bilgi birikimine sahip değildir. Kur’an’ın “Bilmiyorsanız bilgi sahiplerine sorun.” (Nahl, 16/43) buyruğu da bilginin önemini ortaya koymaktadır. Ancak bir konuda bilgi sahibi olan kişiye danışmak ile onun bütün kanaatlerini sorgulamadan benimsemek farklıdır. Sağlıklı bir bilgi ilişkisi, öğrenenin kavrayışını geliştirir ve onu daha bilinçli hâle getirir. Yanlış kurulan otorite ilişkisi ise bireyin kendi düşüncesine güvenmesini engeller. Böylece insan, zamanla delil aramak yerine kendisine söyleneni tekrar etmeye başlar. Bu durum yalnızca bireysel düşünceyi zayıflatmaz; toplumda eleştiri, istişare ve ortak akıl geliştirme imkânlarını da daraltır.
Kur’an, insanların atalarından devraldıkları kabulleri hiçbir değerlendirmeye tabi tutmadan sürdürmelerini eleştirir. Bakara suresinin 170. ayetinde, kendilerine Allah’ın indirdiğine uymaları söylendiğinde atalarının yolunu yeterli görenlerin tutumu sorgulanır. Bu eleştirinin temelinde, geçmişten gelen her düşüncenin yanlış olduğu iddiası bulunmaz. Asıl mesele, bir görüşün doğruluğunu yalnızca geçmişten aktarılmış olmasına bağlamaktır. Aynı ilke günümüz Müslümanları için de geçerlidir. Bir düşüncenin çok sayıda insan tarafından kabul edilmesi, köklü bir gelenekten gelmesi veya saygın bir kişi tarafından savunulması, onun Kur’an karşısında değerlendirilmesine engel değildir. Müslüman, öğrendiği bilgiyi anlamaya çalışmalı, dayanaklarını araştırmalı ve kendisine sunulan görüşlerle vahyin açık ilkeleri arasındaki ilişkiyi kavramalıdır.
Bugün bazı dinî yapılarda bağlılık, zamanla kişinin düşünce dünyasını belirleyen temel ölçüye dönüşmektedir. İnsanlar kendi çevrelerinin dışında kalan görüşleri okumaktan çekinmekte, farklı düşünceleri dinlemeyi sadakatsizlik olarak değerlendirmekte veya mensup oldukları topluluğun hatalarını dile getirmeyi yanlış bulmaktadır. Böyle bir ortamda eleştiri kültürü gelişmez. Hatalar görünmez hâle gelir, yöneticilerin kararları sorgulanamaz ve kişisel ilişkiler dinî ilkelerin önüne geçer. Oysa bir topluluğun varlığı, mensuplarının düşünme hakkını ortadan kaldırmaz. Birlikte hareket etmek ile düşünceyi tek bir kişinin iradesine teslim etmek aynı şey değildir. Kur’an’ın öngördüğü istişare anlayışı, insanların görüşlerini ifade edebildiği, farklı değerlendirmelerin dikkate alındığı ve ortak sorumluluğun paylaşıldığı bir ilişki biçimini gerektirir. Şûrâ suresinin 38. ayetinde işlerin danışma ile yürütülmesinin övülmesi, bu anlayışın önemli dayanaklarından biridir.
Günümüz dinî faaliyetlerinde üzerinde durulması gereken sorunlardan biri de davetin amacının değişmesidir. İnsanları Kur’an’ın mesajıyla buluşturmak için başlayan çalışmalar, zamanla belirli bir grubun büyümesini, bir kişinin etkisinin artmasını veya kurumsal gücün korunmasını önceleyen faaliyetlere dönüşebilmektedir. Böyle bir durumda başarı, insanların Allah’a karşı sorumluluklarının ne kadar geliştiğiyle değil, kaç kişinin toplantılara katıldığı, hangi yapıya bağlandığı veya ne ölçüde itaat gösterdiğiyle değerlendirilmektedir. Sayısal büyüme, düşünsel olgunluğun ve ahlaki gelişmenin önüne geçmektedir. Oysa bir insanın belirli bir topluluğa katılması, onun Kur’an’ı anladığını, davranışlarını düzelttiğini veya sorumluluk bilinci kazandığını tek başına göstermez.
Bu anlayışın en önemli sonuçlarından biri, dinî kimliğin ahlaki sorumluluğun yerine geçmesidir. İnsanlar kendilerini doğru topluluğun mensubu olarak gördüklerinde, kendi davranışlarını sorgulama ihtiyacını azaltabilirler. Başkalarının yanlışlarını kolaylıkla fark ederken kendi çevrelerindeki haksızlıklara karşı sessiz kalabilirler. Böylece hakikat arayışı yerini aidiyet savunusuna bırakır. Kur’an ise insanın değerini herhangi bir grubun mensubu olmasıyla değil, imanının ve davranışlarının niteliğiyle ilişkilendirir. Hucurât suresinin 13. ayetinde üstünlüğün takvaya bağlanması, soy, topluluk ve konum üzerinden kurulan ayrıcalık anlayışını reddeder. Dinî bir yapıya mensup olmak, hiç kimseye ahlaki üstünlük veya sorgulanamazlık kazandırmaz.
Hz. Muhammed’in davetinde esas olan, insanların onun şahsı etrafında çıkar ilişkisine dayanan bir bağlılık geliştirmesi değil, Allah’ın bildirdiği ilkelere yönelmesiydi. Kur’an, Peygamberimizin insanları kendisine kulluğa çağırmadığını açıkça ortaya koyar. Âl-i İmrân suresinin 79. ayetinde, kendisine kitap, hüküm ve peygamberlik verilen bir insanın başkalarına Allah’ı bırakıp kendisine kul olmalarını söylemesinin düşünülemeyeceği bildirilir. Bu ayet, dinî önderliğin sınırları bakımından son derece önemlidir. Peygamberlik makamının dahi insanları Allah’tan bağımsız biçimde kendisine bağlama yetkisi bulunmadığına göre, bugün herhangi bir kişinin veya kuruluşun dinî bağlılığı kendi otoritesine mutlak itaate dönüştürmesi nasıl meşru görülebilir? Davetin merkezinde kişiler değil, Allah’ın mesajı bulunmalıdır.
İnsanın düşünce dünyasını etkileyen en güçlü duygulardan biri korkudur. Korku, insanı tehlikelerden koruyabildiği gibi yanlış kullanıldığında onun düşünme ve karar verme gücünü de sınırlandırır. Dinî eğitimde sürekli cezalandırılma, dışlanma, suçlanma ve değersiz görülme endişesi oluşturulduğunda insanlar çoğu zaman anlamaya değil, hata yapmamaya odaklanır. Bu ortamda birey, gerçek düşüncelerini açıklamak yerine çevresinin beklentilerine uygun davranmaya yönelir. Sorularını gizler, tereddütlerini paylaşmaz ve yanlış anlaşılmamak için sessiz kalır. Dışarıdan bakıldığında uyumlu görünen bu durum, her zaman bilinçli bir inancın varlığını göstermez.
Kur’an, insanın sorumluluğunu anlatırken uyarı ile müjdeyi birlikte sunar. Allah’ın adaletini, hesap gününü ve insanın yaptıklarının karşılığını açıklarken bağışlanma, tövbe ve dönüş imkânını da hatırlatır. Bu nedenle dinî eğitim yalnızca korkuya dayandırılamaz. Korkunun tek belirleyici hâline geldiği bir ilişkide insanın Allah ile bağı, sürekli cezalandırılma endişesine indirgenir. Buna karşılık hiçbir sorumluluk taşımayan, her davranışı önemsizleştiren bir anlayış da Kur’an’ın ortaya koyduğu kulluk bilinciyle bağdaşmaz. Doğru yaklaşım, insanın yaptıklarının sonuçlarını kavraması, yanlışlarını kabul etmesi ve Allah’ın rahmetinden ümidini kesmeden hayatını düzeltmesidir. İman, insanı hem sorumlu hem de bilinçli kılmalıdır.
Bu mesele özellikle çocukların ve gençlerin dinî eğitiminde önem taşımaktadır. Bir çocuğun sorduğu soruya öfkeyle karşılık verilmesi, bir gencin tereddüdünün hemen inançsızlıkla ilişkilendirilmesi veya farklı düşüncelerin din dışına çıkmak şeklinde değerlendirilmesi, öğrenme sürecini olumsuz etkiler. Gençler, kendilerine sunulan bilgilerin gerekçelerini anlamak isterler. Adalet, özgürlük, hayatın anlamı, ölüm, ahiret ve Allah’a kulluk gibi meselelerde açık ve tutarlı cevaplar ararlar. Bu soruların bastırılması, onların ortadan kalkmasını sağlamaz. Aksine cevaplanmamış meselelerin birikmesine ve dinî çevrelerle aralarındaki güvenin zayıflamasına neden olur. Davetçinin görevi, soruları susturmak değil, bilgiye dayalı ve anlaşılır cevaplarla düşünceyi geliştirmektir.
Kur’an’ın inşa etmek istediği insan, başkalarının iradesiyle hareket eden, düşünme sorumluluğunu terk etmiş ve yalnızca kendisine söylenenleri tekrar eden bir kişi değildir. Kur’an, insanı akletmeye, gözlemlemeye, araştırmaya ve davranışlarının hesabını vermeye çağırır. İsrâ suresinin 36. ayetinde hakkında bilgi bulunmayan şeyin peşine düşülmemesi emredilir; işitme, görme ve gönlün sorumluluğu hatırlatılır. Bu ayet, insanın duyduğu her sözü doğru kabul etmemesi, bilgi ile kanaati birbirinden ayırması ve kararlarını bilinçli şekilde vermesi gerektiğini göstermektedir. Böyle bir anlayışta düşünmek, imanın karşısında yer alan bir faaliyet değil, insanın kendisine verilen akıl nimetini sorumlulukla kullanmasıdır.
Ancak düşünce özgürlüğü, insanın hiçbir ölçü tanımaması veya her görüşü eşit derecede doğru kabul etmesi anlamına gelmez. Kur’an, insana hak ile batıl arasında ayrım yapma sorumluluğu yükler. Bunun için de delile, bilgiye ve doğru değerlendirmeye önem verir. Zümer suresinin 18. ayetinde sözü dinleyip en güzeline uyanların övülmesi, insanın duyduklarını değerlendirmesi gerektiğine işaret eder. Burada esas olan, her düşünceye sorgusuz teslim olmak değil, doğruyu araştırırken aklı ve vicdanı kullanmaktır. İnsanın kendi tercihlerinden sorumlu olması, başkalarının düşüncelerini öğrenmesine engel değildir. Aksine farklı görüşleri tanımak, gerekçeleri karşılaştırmak ve doğru olanı bilinçli biçimde benimsemek, düşünsel olgunluğun önemli bir parçasıdır.
Günümüz Müslümanlarının önünde ciddi bir tercih bulunmaktadır. Ya insanların kendilerine bağımlı kalmasını sağlayan, eleştiriden rahatsız olan ve bağlılığı sorgusuz itaatle ölçen bir anlayışı sürdürecekler ya da Kur’an’ın insanı sorumluluk sahibi bir şahsiyet olarak yetiştiren çağrısını esas alacaklardır. Birinci yaklaşımda kişiler öne çıkar, düşünceler daralır ve toplulukların çıkarları belirleyici hâle gelir. İkinci yaklaşımda ise bilgi değer kazanır, istişare gelişir, yanlışlar düzeltilebilir ve insanlar kendi davranışlarının hesabını vermeyi öğrenir. İslam davetinin amacı, kişilere bağlı kalabalıklar oluşturmak değil, Allah’a karşı sorumluluğunu bilen, adaleti gözeten ve doğruyu bilinçli biçimde tercih eden insanlar yetiştirmektir.
Sonuç olarak insanı kazanmak, onun iradesini ele geçirmek değildir. Bir insanı doğruya davet etmek, onun yerine düşünmek, kararlarını yönetmek veya vicdanı üzerinde sınırsız yetki kurmak anlamına gelmez. Hz. Muhammed’in örnekliği, dinî davetin bilgi, hikmet, açıklık ve sorumluluk temelinde yürütülmesi gerektiğini göstermektedir. Bugün din adına konuşan herkes, kendisine yöneltilen eleştiriler karşısında gösterdiği tavrı, farklı düşüncelere yaklaşımını ve insanlarla kurduğu bağlılık ilişkisini yeniden değerlendirmelidir. Çünkü bir davetin doğruluğu, yalnızca savunduğu ilkelerle değil, o ilkeleri insanlara ulaştırırken kullandığı yöntemle de ilgilidir.
İnsanları kendimize bağladığımız ölçüde değil, Allah’ın mesajını anlayabilecek bilinç ve sorumluluğa ulaştırdığımız ölçüde görevimizi yerine getirmiş oluruz.
Kur’an’ın hedeflediği insan, başka insanların gölgesinde kendi iradesini kaybeden değil, Allah’ın huzurunda kendi hesabını vereceğini bilen insandır. Bu nedenle dinî davetin en önemli başarısı, kendisine sorgusuz itaat eden takipçiler yetiştirmek değil, hakikati araştıran, öğrendiğini hayatına taşıyan ve gerektiğinde kendi yanlışlarıyla yüzleşebilen şahsiyetlerin yetişmesine katkı sağlamaktır.
Çünkü insanı Allah’a davet etmek bir sorumluluktur; Allah adına insanlara hükmetmeye kalkışmak ise bu sorumluluğun sınırlarını aşmaktır.
FARKLILIKLARI ANLAMANIN BİLGELİĞİ Nasreddin Hoca’nın kadılık görevini yaptığı bir zamanda, komşusundan şikâyetçi biri Hoca’ya gelir,…
Alabalık, omega-3 ve kaliteli protein içeriğiyle öne çıkıyor. Uzmanlar, besin çeşitliliğinin yanı sıra doğru saklama…
Bakan İbrahim Yumaklı, Yusufeli Barajı ve HES’in toplam üretimini 5,6 milyar kilovatsaat, ekonomiye katkısını 16,7…
Signal, yapay zekâ ajanlarının özel mesajları ekran üzerinden okumasını sınırlamak için telefonlardaki ekran görüntüsü korumalarını…
Şanlıurfa’da Gazze İçin Çocukların Sesi Yükseldi! “Gazze’de Çocuklar Ölmesin” sloganıyla yürüdüler" Şanlıurfa’da 20 Kasım Dünya…
Jennifer Lopez, Friends Keep Secrets podcastinde yaklaşık 8–10 yıldır ağırlık çalıştığını, beslenmesinde balık ve yeşilliklere…