İSRAİL AZERBAYCAN’IN NEYİ OLUR?

İSRAİL AZERBAYCAN’IN NEYİ OLUR?

Son günlerde kamuoyunu meşgul eden Azerbaycan’daki okullarda başörtüsü yasağı tartışmaları, Türkiye toplumunda Azerbaycan’a yönelik mevcut tutumların ve özellikle Azerbaycan’ın İsrail’le ilişkilerine duyulan rahatsızlığın gün yüzüne çıkmasına yol açmış görünmektedir. Gazze soykırımı, İsrail’in Türkiye karşıtı söylemleri, doğal olarak kardeş bildiğimiz bir ülkeyi yanımızda görme arzumuzun bir dışa vurmuş halidir. Ancak buzdağının görünmeyen, duygusallıktan uzak, birden fazla boyutu söz konusudur. Yahudi tarihi üzerine çalışmaları ve özellikle Azerbaycan tarihini, kültürünü dini yapılarını az çok bilen biri olarak meseleyi ele aldığım  aşağıdaki araştırma yazımda, buzdağının görünmeyen kısmına ışık tutmaya çalıştım.

İsrail Azerbaycan’ın Neyi Olur?

Soruyu tersinden de sorabilirsiniz. Şöyle ki Müslüman çoğunluklu ve seküler bir Güney Kafkasya devleti olan Azerbaycan ile Yahudi devleti İsrail arasındaki ilişki; klasik bir askeri ittifaktan ya da geçici bir çıkar ilişkisinden ziyade karmaşık, çok boyutlu ve derinleşmiş bir Stratejik Ortaklık olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu ilişkinin birçok boyutu vardır. Bunlardan ilki bu coğrafyada varlık gösteren köklü Yahudi mirasıdır. Zira Azerbaycan toprakları, Yahudiler için binlerce yıldır güvenli bir sığınak olmuştur. Bölgedeki en eski topluluk olan Dağ Yahudileri, kökenlerini Babil Sürgününe (mö.587) kadar dayandırmaktadır. İkincisi ise modern dönemde meydana gelen gelişmelerdir. Zira 1881’de Çarlık Rusya’sında baş gösteren pogromlar, bölgeye binlerce Aşkenaz Yahudi’nin göçüne yol açmıştır. Öyle ki Siyonist hareketin erken dönem örgütlerinden Hovevei Zion yani Siyon Âşıklarının ilk şubelerinden birini 1891’de Bakü’de açmıştır. Bir diğer etken, Azerbaycan’ın Müslüman kimliğine rağmen, Yahudi karşıtlığının olmadığı nadir ülke konumunda olmasıdır. Nitekim Azerbaycan’da yaklaşık 30.000 Yahudi yaşamakta olup, toplumsal düzeyde anti-semitizm neredeyse hiç görülmemektedir.

“Buzdağı” Diplomasisi ve Stratejik Ortaklık

1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını ilk tanıyan ülkelerden biri İsrail olmuştur. Hemen bir sene sonra da diplomatik ilişkiler kurulmuştur. Bu ikili ilişkileri Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, “% 9’u su altında olan bir buzdağına” benzetmiştir. (Bu söz, 2009 yılında ABD’nin Bakü Büyükelçiliği tarafından Washington’a gönderilen ve daha sonra Wikileaks belgeleri ile sızdırılan diplomatik telgraflarda yer almıştır.) Bu da gösteriyor ki iki ülke arasında resmi diplomatik görünürlüğün ötesinde derin bir stratejik ve istihbarat iş birliği mevcuttur. Ayrıca iki ülke arasında diplomatik ilişkiler o denli geliştirilmiştir ki Azerbaycan, 2020 yılında ABD’deki pro-İsrail lobisi AIPAC konferansında bakan düzeyinde konuşma yapan ilk Şii çoğunluklu ülke temsilcisi olmuştur. 2023 yılında ise Tel Aviv’de Azerbaycan’ın resmi büyükelçiliğini açmıştır. İsrail üzerinden geliştirilen bu derin ilişkiler sebebiyle, ABD Kongresi’nde İsrail ve ABD’deki Yahudi lobileri, Azerbaycan’ın Washington’daki çıkarlarını savunmasında ve Ermeni lobisinin etkisini dengelemesinde kritik rol oynamıştır.

Petrol Sevkiyatı ve Sivil Yatırımlar

İsrail, ham petrol ihtiyacının yaklaşık %40’ını Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattı üzerinden Azerbaycan’dan tedarik etmektedir. İsrail, İtalya’dan sonra Azerbaycan petrolünün en büyük ikinci alıcısı konumundadır. Dolayısıyla bu ittifak İsrail’in enerji güvenliği açısından vazgeçilmez konumdadır. Yine İsrail şirketleri Azerbaycan’da telekomünikasyon (ülkenin ilk mobil operatörü Bakcell ortaklığı), ileri tarım teknolojileri, su arıtma/tuzdan arındırma, tıp ve yüksek teknoloji alanlarında geniş çaplı yatırımlar yapmaktadır. Tabii ki Azerbaycan’dan enerji tedarik eden İsrail, karşılığında gelişmiş askeri teçhizatlar da satmaktadır.

Askeri, Savunma ve İstihbarat İş Birliği

Azerbaycan’ın silah tedariki konusu, Karabağ meselesinden dolayı oldukça önemli bir husus olagelmiştir. Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü verilerine göre 2016-2018 döneminde Azerbaycan’ın askeri teçhizat ithalatının %69’u İsrail’den karşılanmıştır. Ayı zamanda İsrail, Azerbaycan ordusunun modernizasyonunda ana aktör konumundadır. İsrail, Azerbaycan’a gelişmiş füze savunma sistemleri (Barak-8, Iron Dome), antitank füzeleri (Spike), balistik füzeler (LORA), Green Pine radar sistemleri ve en önemlisi gelişmiş İHA/SİHA sistemleri (Hermes 450/650, Heron, Orbiter, kamikaze dronlar) tedarik etmektedir. Bu sebeple, 2020 İkinci Karabağ Savaşı’nda İsrail menşeili yüksek teknolojiye sahip bu silahlar ve dronlar, Azerbaycan ordusuna ezici bir teknolojik üstünlük sağlayarak işgal altındaki toprakların kurtarılmasında belirleyici rol oynamıştır. Tabi ki burada Türkiye’nin sağladığı askeri desteğin de rolü yadırganamaz ama görünen o ki İsrail’in sağladığı bu teknolojik destek çok daha belirleyici olmuş.

İsrail’in bu desteği veya Azerbaycan’a olan sözde sevgisinin elbette başka nedenleri de vardır. Nitekim Azerbaycan, 1979’dan itibaren İsrail’i küçük şeytan olarak tanımlayan İran ile 689 km uzunluğunda bir sınıra sahip ülkedir. Dolayısıyla bu “samimi” ilişkiler ve derin stratejik bağların ardında İran’a karşı kuşatma planının da yattığı unutulmamalıdır. İsrail için Azerbaycan, İran’ın kuzey sınırında konuşlanmak, İran’ın nükleer faaliyetlerini ve askeri hareketliliğini yakın mesafeden izlemek (Mossad operasyonları, dinleme istasyonları ve keşif uçuşları) adına paha biçilmez bir geostratejik alan sağlamaktadır. Tahran yönetimi ise İsrail’in Azerbaycan’daki askeri ve istihbarı varlığını doğrudan kendi ulusal güvenliğine bir tehdit olarak görmekte ve sık sık Bakü’ye baskı uygulamaktadır. Bakü ise İran’ın bölgesel baskılarına karşı İsrail ile ortaklığını bir jeopolitik denge aracı olarak kullanmaktadır.

Özetle İsrail, Azerbaycan için toprak bütünlüğünün sağlanmasında en kritik askeri-teknolojik tedarikçi, petrolünün ise stratejik bir alıcısı, Washington’da güçlü bir diplomatik kaldıraç ve bölgesel tehditlere (özellikle İran baskısına ve muhtemel Rusya tehdidine) karşı jeopolitik bir denge unsuru olarak kabul edilmektedir. İsrail açısından ise Azerbaycan, enerji arz güvenliğinin garantörlerinden biri, İran sınırında hayati bir istihbarat/güvenlik üssü ve Müslüman dünyasında sahip olduğu en yakın stratejik ortaktır. Bu sebeple Azerbaycan’ın İsrail’le olan ilişkileri, göz önünde bulundurulmadan hissi ve duygusal yaklaşımlar, iki kardeş ülke arasındaki kurulan ve daha da güçlendirilmeye çalışılan bağları zedeleyecektir. Zira Azerbaycan bizim için stratejik önemde bir kardeş ülke konumundadır. Bulunduğu coğrafya nedeniyle hassas ve bir o kadar da akılcı politika yürütmek zorundadır. Yukarıda Rusya, aşağıda ise İran faktörü olduğu müddetçe Azerbaycan’ın İsrail’le ve onun üzerinden de ABD ile yakın ilişki içerisinde olması kaçınılmaz gözükmektedir. Bu denklem ancak Türkiye küresel bir güç haline dönüştüğünde lehimize değişebilecektir. Zira o zaman Azerbaycan için Rus veya İran tehdidi karşısında sırtını dayayacağı merkez Tel Aviv yerine Ankara olacaktır. Aksi geçerli olduğu müddetçe bu denklemin değişmesi oldukça zor gözükmektedir. Her ne kadar Türkiye ve Azerbaycan arasında ikili savunma anlaşmaları imzalanmışsa da reelpolititk denklem, iş ciddiye bindiğinde son sözün küresel güçlerce söylendiğini defalarca göstermiştir. Velhasıl, bize düşen hoşlanmasak da bu gerçeklikler ışığında Azerbaycan ile ikili ilişkilerimizi daha da derinleştirerek sürdürmektir.

PROF. DR. Ş. MUHAMMED DUALI

İslami Haber ”MİRAT” – YouTube