
Otoriter ve merkeziyetçi devlet akılları, sadece siyasî rakiplerini tasfiye etmekle kalmaz; aynı zamanda o tasfiyelerin geride bırakacağı hatıraları, kabirleri ve sembolleri de ortadan kaldırmak ister. Çünkü biliyorlar ki ortada ziyaret edilecek bir mezar varsa, o mezar bir gün mutlaka hakikati haykırır. İşte bu bağlamda ben de size 19.11.2026 tarihli yazımda örnek teşkil etmesi bakımından Graf von Stauffenberg ve Fikriye Hanım’ın hazin akıbetlerini takdim etmiştim:
Erken Cumhuriyet döneminin o sert, sancılı ve otoriter inşa sürecinde, rejimin resmî hafızasından kazınmak, unutturulmak ve mezarları bile gizlenmek istenen o kadar çok isim var ki. Ancak bu trajik denklemi en keskin biçimde özetleyen, kökenleri ve ideolojik çizgileri ne kadar farklı olursa olsun maruz kaldıkları devlet refleksi şaşırtıcı şekilde aynı olan iki tarihî şahsiyet öne çıkar: Osmanlı Devleti’nin son döneminde Maliye Nazırı olarak görev yapmış İttihatçı Mehmed Cavid Bey (1875-1926) ve Osmanlı din âlimi İskilipli Atıf Hoca (1875-1926).
Resim: Cavid Bey, eşi Aliye Hanım ve oğulları Osman Şiar (1925 / Büyükada).
Bu trajedinin ilk halkası, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde ve Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında maliye politikasının en önemli beyni olan Mehmed Cavid Bey’dir. İttihat ve Terakki’nin önde gelen isimlerinden biri olan Cavid Bey, malî konulardaki dehasıyla tanınıyordu. Ancak 1926 yılındaki İzmir Suikastı davası, siyasî tasfiyeler için bir dönüm noktası oldu.
İzmir Suikastı ile doğrudan bir ilgisi bulunmadığı halde, rejimin muhalif kadroları temizleme operasyonu kapsamında İstiklal Mahkemesi’nde yargılanan Cavid Bey, 26 Ağustos 1926’da Ankara’da idam edildi. İdamından sonra devletin öfkesi bitmedi; cenazesi ailesine teslim edilmedi ve nereye defnedildiği titizlikle gizlendi. Cavid Bey gibi bir devlet adamının mezarı, rejim için unutulması gereken tehlikeli bir hatıra olarak görüldü. On yıllar boyunca ailesi onun kabrini aradı; ancak 1950’li yıllarda yapılan girişimlerle yeri tespit edilip Cebeci Asri Mezarlığı’na nakledilebildi. Cavid Bey’in mezar yeri konusunda o “gizleme ve meçhul kılma” politikasının izleri görülür:
Resim: Merhum İskilipli Atıf Hoca.
Aynı dönemin bir başka ucunda, rejimin ideolojik dönüşüm hamlelerine ve tek tip insan oluşturma refleksine ilmî ve fikrî düzeyde direnmenin bedelini hayatıyla ödeyen Kemalist rejim tarafından “mürteci” olarak damgalanan bir diğer trajik şahsiyet var: İskilipli Atıf Hoca.
1924 yılında kaleme aldığı ve Maarif Vekâleti’nin resmî ruhsatıyla bastırdığı Frenk Mukallidliği ve Şapka adlı risâlesi, ilerleyen süreçte başına açılacak büyük felaketin gerekçesi kılındı. Risâlenin neşrinden yaklaşık bir buçuk yıl sonra çıkarılan Şapka Kanunu’na muhalefet ettiği iddiasıyla 7 Aralık 1925’te tutuklanan Atıf Hoca, Ankara İstiklâl Mahkemesi tarafından önce Giresun’a sevk edildi. Of, Erzurum ve Rize gibi yörelerdeki şapka karşıtı hareketlerle bir bağı olup olmadığı titizlikle araştırıldı.
Söz konusu eserini kanunun çıkmasından çok önce kaleme almış olması ve suçunun hukuken sabit görülmemesi üzerine aslında beraat etmesi gerekiyordu. Ancak rejim gözünde onun varlığı tehlikeli bir odak olarak görüldüğünden serbest bırakılmadı; önce İstanbul’a götürüldü, ardından tekrar Ankara’ya sevk edilerek 1926 yılı başlarından itibaren yeniden ve bu kez İstiklal Mahkemesinde tutuklu olarak yargılandı.
Resim: Halk Arasında ve Tarihte “Üç Aliler” Olarak Anılan Ankara İstiklâl Mahkemesi Heyeti, Hukuk Tarihimizin Bir Kara Lekesidir (Soldan Sağa-Ayakta olanlar: Kılıç Ali, Savcı Necib Ali, Reşit Galip Bey; Oturan Kişi: Kel Ali).
İddia makamındaki Savcı Necip Ali’nin (Küçüka), üç yıllık kürek cezası talebine karşılık, mahut mahkeme heyeti tarafından idama mahkûm edildi. 4 Şubat 1926’da Ankara’da, eski meclis binası yakınlarındaki Karaoğlan Çarşısı’nda Babaeski Müftüsü Ali Rızâ Efendi ile birlikte sehpaya çıkarılarak idam edildi. İdamından sonra da tıpkı Cavid Bey ve Fikriye Hanım örneklerinde olduğu gibi, rejimin öfkesi kabri başında bile dinmedi; naaşı ailesine teslim edilmeyerek, meçhul bir noktaya defnedildi ve mezar yeri uzun yıllar boyunca bilinçli bir şekilde gizlendi.
Ancak uzun yıllar süren hukukî mücadeleler sonucunda kabrinin yeri tespit edilebildi ve naaşı memleketi Çorum’un İskilip ilçesine nakledilerek anıt mezara kavuşturulabildi.
Resim: İskilipli Atıf Hoca’nın Çorum’un İskilip ilçesindeki günümüzdeki kabristanı. Rahmetli Hoca’nın naaşı, idam edildikten sonra kimsesizler defin sahası olarak bilinen Ankara Mamak semtindeki eski Garipler Mezarlığı’nda bulunmuştur. Yıllar sonra yapılan araştırmalar ve DNA/akrabalık testleri neticesinde kabrinin bu alanda yer aldığı tespit edilmiş, ardından memleketi Çorum’un İskilip ilçesine nakledilmiştir.
Mehmed Cavid Bey ile İskilipli Atıf Hoca… Biri İttihatçı kökenden gelen, maliyenin zirvesinde yer almış seküler bir bürokrat ve siyasetçi; diğeri ise rejimin kültürel inkılaplarına muhalefet ettiği için, hedef alınan bir İslâm âlimi ve fikir insanı. Hayata, siyasî vizyona ve inanç dünyasına bakışları tamamen zıt olan bu iki insanı, otoriter Kemalist sistemin gözünde aynı paydada buluşturan şey, ne yazık ki sonları oldu: İkisi de idam sehpalarında harcandı, ikisinin de cenazesi ailesine verilmedi ve ikisinin de mezarları yıllarca meçhul bırakıldı. Çünkü totaliter akıllar bilir ki; mezar, iktidarların inşa ettiği resmî tarihin en büyük çatlağıdır. Ne var ki ne Ankara’nın gizli topraklarında izi kaybettirilmek istenen Cavid Bey ne de yıllarca meçhul bırakılan İskilipli Atıf Hoca hafızadan silinebildi. Tarih, üzerine ne kadar toprak atılırsa atılsın, hakikatin bir gün mutlaka yer üstüne çıkacağını her defasında yeniden hatırlatır.
Doğu Akdeniz ve doğu bölgelerde beklenen kuvvetli yağış nedeniyle 21 il için sarı kodlu uyarı…
Edirne'deki belgesel gösterimi ve söyleşide, Bulgaristan'da asimilasyona karşı çıktıkları için Belene'ye kapatılanların yaşadıkları ve adalet…
ANKSİYETE: GELECEĞİN KORKUSUYLA BUGÜNÜ YAŞAYAMAMAK! İnsan bazen henüz yaşanmamış olayların korkusuyla, yaşadığı günün huzurunu kaybediyor.…
Kocaelispor ile Fenerbahçe, 21 Kasım 2026 Cumartesi saat 19.00'da karşılaşacak. İki takım da 19 puanda;…
Silivri ve Çatalca’da dolu yolları beyaza bürürken Büyükçekmece’de caddelerde su birikti. Yağış sırasında İstanbul’da trafik…
Yaklaşık 10 milyar kilometre yol alan BepiColombo, Merkür yörüngesine giriş için 11 dakikalık fren manevrasına…
View Comments
Teşekkürler Ali Hocam, takın tarihe ilgi duyanlar olarak son iki yazınızdan istifade ettik. Almanya ile kıyasladığımızda şunu öğrendik;
Geçmişte benzer hadiseler yaşanmış, hain gördüklerini, rejim için tehlikeli gördüklerini infaz etmişler, mezarlarından bile korkmuşlar. Peki günümüzde durum nedir? Almanya'da ve benzeri ülkelerde geçmişte hain ilan edilenler kahraman olmuş, geçmişin kahramanları ise unutulmuş ya da anılırsa da hayırla anan yok, hatta bunları övmek suç olmuş. Bizdeki durum ise malum, çıldırmamak elde değil. Cavid Bey hakkındaki bilgim yazdıklarınızdan ibaret, ancak İskilipli Atıf Hocs'yı araştırdım. Bugün hâlâ hain diyenlerin haklılık payı olabilir mi diye.. Hocanın tutukluluk safhası, yargılanması, son anlarına şahitlik eden Tahirül Mevlevi'nin hatıratını okudum, bazı sayfaları yırtılmış olmasına rağmen İstiklal Mahkemesi tutanaklarını okudum. Hakkında yazılmış ne kadar kitap varsa okudum diyebilirim. Merhum Hoca biz Müslümanlar için zaten yüzde yüz masumdur ve şehittir de Kemalistlerin kıstasları (Müslüman bir âlim olması dışında ) açısından da masum. Almanya geçmişte işlediği cinayetleri savunmuyor, bizimkiler hâlâ sahip çıkıyor. Hiç alakası yokken "İngilizlerle işbirliği yaptı, haindi" diyebiliyorlar. İngilizlerle kimin işbirliği yaptığı bugün çok net görülürken; sen geçmişte masum bir insanı astığın halde bugün hâlâ hiçbir nedamet getirme, yetmezmiş gibi masuma hain iftirası vur; buna öfkeleniyorum. Bizdeki durumun başka ülkelerde bir örneği yoktur herhalde
Tepkinizi anlıyorum...Haklısınız da ...gerçek şu: Resmi mahkeme kayıtlarına göre, Atıf Hoca'nın yargılanmasındaki temel gerekçe, 1924 yılında yayımladığı "Frenk Mukallitliği ve Şapka" adlı risalesidir. 25 Kasım 1925'te yürürlüğe giren Şapka İktisası Hakkında Kanun'dan yaklaşık bir buçuk yıl önce bu eser basılmıştır. Şapka Kanunu'nun kabulünün ardından Anadolu'nun çeşitli illerinde kanuna karşı protestolar meydana geldiği için, bu eserin halkı isyana teşvik ettiği öne sürüldü. Ancak sonraki dönemlerde idam kararının yanlış olduğu anlaşılınca bu sefer Kemalistler "Ama İngiliz siyasetine hizmet etti" şeklinde iftira atma gereği duydular. Kısacası Atıf Hoca, İngiliz ajanı olduğu için yargılanmadı.
İyiki haksız yere asılmışlar………..acı olan,hala asanların rejimi dimdik ayakta.öyle ayaktaki,her 10 kasımda,saat 9’u 5 gece siren düdüğünü bize öttürüyorlar.biz ise,insanlar düdük ötünce durmak zorundamı diye tartışıyoruz,onların istediği doğrultuda.dahada kötüsü,bizi seçimlerle işbaşına kotrollü olarak getirip,rejimin taşeronluğunu yaptırıyorlar.sayemizde halkı sandıklara götürüp kullandıkları oylarla,rejime cansuyu verdiriyorlar.Allahtan hangi niyet saklanabilirki?24 yılda islam insanı yetiştirmek varken,LAİK sistemi güçlendirmeye çalışmışız.