KÖKLERİNDEN KOPARILAN SÖZ: KEMALİST DİL DEVRİMİNİN DEVLET VE TOPLUM TASAVVURUNDAKİ DERİN YARASI

Bütün insanî sistemler ve toplumsal nizamlar sembolik aracılıklar üzerine kuruludur. İnsanların ilişkileri ve beklentileri, ancak anlamlı ve istikrarlı sinyaller aracılığıyla kavranabilir. Dil; sosyal münasebetleri sabitleyen ve eylemlerin bilincine varılmasını sağlayan temel araçtır. Berger ve Luckmann’ın bu konudaki tespitleri beş ana başlıkta özetlenebilir:[1]

1. İçtimaî Nizam, İnsan Eseridir: Kurumlar, kanunlar ve gelenekler, biyolojik veya doğal yapılar değil; insanların tekrar eden eylemleriyle inşa ettiği güçlü toplumsal gerçekliklerdir.
2. Dil, Uçucu Eylemleri Ölümsüzleştirir: Anlık insanî davranışlar yapıldığı an sona erer. Dil ve özellikle yazı, eylemi kavram ve metinlere dökerek, zamana karşı korur; nesnel ve sürekli kurumlara dönüştürür.
3. Geçmiş ile Bugün Arasındaki Köprüdür: Hukuk, kültür ve gelenekler, lisan sayesinde kuşaktan kuşağa aktarılır. Dil olmasaydı her nesil, sosyal nizamı sıfırdan icat etmek zorunda kalırdı.
4. “Genesis” (Oluşum) ve Anlamın İstikrarı: Kurumların ilk ortaya çıkışındaki (genesis) özgün anlam ve niyet, dildeki karşılığı vasıtasıyla bozulmadan geleceğe taşınır.
5. Sosyal Nizam, Sembolik Bir Tasavvurdur: Devlet, aile ve hukuk gibi yapılar, somut birer nesne değil; zihnimizde ve dilimizde kurduğumuz müşterek mana dünyalarıdır.

Ezcümle; İnsanların uçucu eylemleri dil ve yazı sayesinde dondurularak, hafızaya kaydedilir ve kurumlara dönüştürülür. Toplum; dil aracılığıyla zihinlerde inşa edilen, korunan ve nesilden nesle aktarılan ortak bir mana dünyası ile hukuka bağlı sembolik bir tasavvurdur.

Atatürk’ün Dil Politikası ve Kültürel Hafızanın Dönüşümü

Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunda dili yalnızca bir iletişim aracı olarak değil; yeni bir ulus, yeni bir insan tipi ve seküler bir devlet yapısı inşa etmenin en radikal manivelası olarak görmüştür. 1932 yılında bizzat kurdurduğu Türk Dili Tetkik Cemiyeti (Türk Dil Kurumu) ve başlattığı Dil Devrimi, Berger ve Luckmann’ın işaret ettiği “dil aracılığıyla toplumsal gerçekliğin ve kurumların nesilden nesle aktarılması” işlevine doğrudan ve bilinçli bir müdahaledir.

1. Atatürk’ün Hedefi (Ümmet Toplumundan Ulus-Devlete Geçiş): Atatürk’ün dili dönüştürmekteki temel gayesi, Osmanlı’nın çok dilli ve Doğu-İslâm medeniyeti odaklı yapısından koparak, seküler ve ulusal bir Batı temelli ulus-devlet oluşturmaktı. Atatürk, Osmanlı Türkçesindeki Arapça ve Farsça kökenli kelimeleri (özellikle dinî, hukukî ve siyasî terminolojiyi) dilden tasfiye ederek, toplumsal hafızanın İslâmî ve Doğu merkezli referanslarla beslenmesini engellemek istemiştir. Bu müdahale ile amaçlanan; yeni yetişen nesillerin zihnî referans çerçevesini Kur’ân, fıkıh, medrese veya Osmanlı devlet geleneğinden koparıp, pozitif hukuka, Batı rasyonalizmine ve Türk milliyetçiliğine yöneltmekti.
2. Nesiller Arası Aktarımın Kesilmesi ve Tarihî Bitişikliğin Kopması: Berger ve Luckmann’ın teorisinde dil, geçmişte üretilen anlamların ve kurumların bugüne taşınmasını sağlayan köprüdür. Atatürk’ün gerçekleştirdiği Dil Devrimi ve Harf İnkılabı (1928) ise, bu köprünün işleyişini kökten değiştirmiştir. Yeni toplum, eski metinleri okuyamaz hâle gelmiştir. Birkaç nesil içinde, Osmanlı arşivleri, klâsik fıkıh metinleri, dinî ve felsefî eserler, yeni nesiller için tamamen “yabancı bir dil” hâline gelmiştir. Bir toplumun geçmişteki bir birikimden (örneğin Osmanlı-İslâm hukuk ve devlet modelinden) beslenerek, bunu günümüze uyarlayabilmesi için, o birikimin diline ve kavram dünyasına hâkim olması gerekir. “Maslahat”, “şura”, “ehl-i hal vel-akd”, “mülk”, “adaletname” gibi devlet teorisinin temel kavramları dilden çekilince; bu kavramlar üzerinden geleceğe dönük yeni ve güncel bir İslâmî devlet modeli geliştirmenin teorik ve linguistik zemini ortadan kaldırılmıştır.
3. Dilde “Genesis” (Köken) Bağı ve Atatürk’ün Zihnî Dönüşüm Projesi: Atatürk, devletin ve toplumun yeniden yapılandırılmasında eskiden devralınan kurumların sürdürülmesini değil, onların yerine yenilerinin ikame edilmesini hedeflemiştir. Berger ve Luckmann’ın “Genesis (oluşum) anının dilde korunması” olarak tanımladığı durum, Atatürk’ün gözünde tam da yıkılması gereken bir “eski rejim hafızası” idi. Atatürk, dil üzerinden geçmişin “Genesis”ini dondurup sürdürmek yerine; yeni Cumhuriyet’in “Genesis”ini (kendi kurduğu yeni dili, alfabeyi ve seküler kurumları) başlangıç noktası ilan etmiştir.

Ezcümle; Atatürk’ün Dil Devrimi, masum bir dil sadeleştirmesinin çok ötesinde, tarihî, dinî ve hukukî sürekliliği kesintiye uğratmayı hedefleyen siyasî bir kültür mühendisliğidir. Bu politika, bir yandan seküler Türk ulus-devletinin inşasında ve Batılılaşma hedefinde Atatürk açısından başarıya ulaşmış; ancak diğer yandan Osmanlı-İslâm medeniyet birikiminin nesilden nesle tabiî akışını akamete uğratmış ve geçmişin tecrübesinden beslenen dinî devlet modellerinin dilsel zeminini ortadan kaldırmıştır.

Kemalist Laik Devletin Kronik Sorunsalı

Peki katı laiklik ilkeleri temelinde oluşturulan cumhuriyet rejimi, toplumsal barış açısından ne sağladı? Cumhuriyet’in kuruluş dönemindeki dil, kültür ve kurum reformlarının toplum yapısı, devlet meşruiyeti ve siyasî istikrar üzerindeki uzun vadeli etkileri, Türkiye’nin modernleşme tarihinin en temel ve en çok tartışılan konularından birini teşkil etmektedir. Söz konusu tarihî ve sosyolojik tablo, üç ana eksen üzerinden değerlendirilebilir:

1. Toplumsal Hafıza Kopuşu ve Kimlik Krizleri: Bir toplumda devlet-toplum entegrasyonu ve siyasî istikrar, kurumsal yapının toplumsal değerlerle, inanç sistemiyle ve tarihî hafızayla kurduğu uyuma dayanır.

– Referans Çatışması: Radikal dil ve kültür reformları, devletin resmî ideolojisi ile toplumun geniş kesimlerinin tarihî-dinî referans dünyası arasında belirgin bir mesafe oluşturmuştur. Bu durum, merkezin (devlet bürokrasisi) çevreyle (halk kitleleri) kurduğu iletişimi güçleştirmiş ve Cumhuriyet tarihi boyunca sürecek olan bir “merkez-çevre” gerilimine zemin hazırlamıştır.

– Organik Gelişimin Kesintiye Uğraması: Değişimin evrimsel ve organik bir süreç yerine yukarıdan aşağıya ve jakoben yöntemlerle yürütülmesi, toplumun kendi iç dinamikleriyle uzlaşarak dönüşmesini engellemiş; bu da siyasî sistemin konsensüs üretme kapasitesini zayıflatmıştır.

2. Vesayet Rejimi, Askeri Müdahaleler ve İstikrarsızlık: Kurucu kadronun devleti ve toplumu dönüştürme projesi, siyasî alanın sivilleşmesini ve demokratikleşmesini uzun süre geciktirmiştir.

– Bürokratik, Kemalist ve Askerî Vesayet: Sistem, kendisini koruma kaygısıyla “devletin Kemalist rejimini” millet iradesinin üstünde gören vesayetçi bir zırh geliştirmiştir. 1960, 1971, 1980, 1997 (28 Şubat) 2016 (15 Temmuz) müdahaleleri; devletin kendi halkına ve sandıktan çıkan iradeye karşı duyduğu güvensizliğin ve meşruiyet krizinin somut tezahürleri olmuştur.

– Kurumsal Hafızasızlık: Sık sık yaşanan darbeler, muhtıralar ve anayasa değişiklikleri; devlet organlarının, kurumların ve siyasî partilerin kökleşmesini önlemiş, bürokratik ve hukukî istikrarın kurulmasını zorlaştırmıştır.

3. Fikrî Sığlaşma ve Yeni Bir Devlet Tasavvuru İhtiyacı: Dil ve kavram dünyasındaki kesinti, sadece siyasî arenayı değil, aynı zamanda entelektüel ve felsefî birikimi de doğrudan etkilemiştir.

– Kavramsal Yoksullaşma: Hem muhafazakâr/İslâmî kesim hem de seküler/modernist kesim, geçmişin derinlikli siyaset ve hukuk felsefesiyle (örneğin Farabi, İbn Haldun, Ahmet Cevdet Paşa veya klâsik Doğu-Batı literatürü) canlı bir bağ kurmakta zorlanmıştır. Bu durum, ideolojik kamplaşmaların sığ sloganlar üzerinden yürütülmesine yol açmıştır.

Velhâsıl-ı Kelâm; günümüzde gelinen noktada Türkiye ne geçmişin tamamen reddine dayanan sert seküler/bürokratik modeli sürdürebilmekte, ne de geçmişi aynen ihya etme imkânına sahiptir. Temel mesele; sosyal barışı sağlayan, adalet odaklı, insan haklarına ve toplumsal hafızaya saygılı, demokratik ve kapsayıcı yeni bir devlet ve hukuk dili inşa edebilmektedir.

Dipnotlar

[1] Berger, P. ve Luckmann, T. (1969). Die gesellschaftliche Konstruktion der Wirklichkeit: Eine Theorie der Wissenssoziologie (Gerçekliğin Toplumsal İnşası: Bir Bilgi Sosyolojisi Teorisi). Fischer Verlag.

Prof. Dr. Ali Seyyar

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube