Toledo Bab El-Mardum Camii

Mimar Zeynep Aybüke Tiryaki

İspanya’nın Toledo şehrinde Endülüs Emevi Dönemine ait günümüze ulaşabilen sınırlı örneklerden biridir. Emir Süleyman Döneminde yapılmıştır. 1000 yılında inşa edildiği üzerinde bulunan kitabede yazılıdır.

Kurtuba Ulucamii’nin devâsâ boyutlarından ve ihtişamından çok uzaktır; ancak bu küçük eser Emevî mimarisi hakkında önemli bilgiler vermektedir. Plansal olarak döneminin dönüm noktalarından biridir.

1085 tarihinde Toledo şehri Hıristiyanların eline geçince kiliseye çevrilmiştir ve bu dönemde plana bir yarım daire apsis ilave edilmiştir. Bugün “Kristo Delaluse Kilisesi” adıyla kullanılmaya devam etmektedir.

Kare planlı camii, ortasında bulunan 4 serbest sütun ve bu sütunların desteklediği kemerler ile 9 eş üniteli bir formdadır. Bu ünitelerin tamamı birbirinden farklı kaburgalı örtülerle kapatılmıştır. Bu plan şeması İslam mimarisinde eş üniteli yapılar tipinde ve 4 serbest ayaklı merkezi planlı bir yapı tipi olarak tanımlanmaktadır. Plan tipine ait en eski örnek 9. yüzyılda yapılan Afgan Mescidi’dir. Daha sonraları bu plan tipi Abbasiler Döneminde Kuzey Afrika’ da daha değişik boyutlarda ve şekillerde uygulanmıştır. Aynı zamanda Bursa Ulu Cami de bu plan tipinin değişik bir varyasyonudur.

Taş ve tuğla malzemenin kullanıldığı özellikle cephelerde at nalı 3 dilimli kemerli niş dizileri, geometrik şekiller, küfi karakterli yazılar cepheye müthiş bir estetik etki vermektedir. Cephe duvarında geçmeli kemerler şeklinde ilginç ve gösterişli tuğla süslemeler, güneybatı duvarı üzerinde de kitâbe bulunmaktadır.