YAŞAMIN İNŞA EDİLDİĞİ SİLAH

Kuran-ı Kerim Saff suresi 4. ayeti şöyledir:

اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الَّذ۪ينَ يُقَاتِلُونَ ف۪ي سَب۪يلِه۪ صَفًّا كَاَنَّهُمْ بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ

“Allah kuşkusuz kenetlenmiş bir yapı gibi saf bağlayarak uğrunda çarpışanları sever.”

Savaşta koordineli taktiklerin, bir bütün olarak davranmanın önemi, muharebe taktiklerinin önemi burada vurgulanıyor. Elbette bu taktikleri belirleyen silahlardır. Yakın dönemlere kadar kullanımı en zor olan, en etkili silah hangisiydi sorusu akla gelebilir.

Hem kullanımı hem de üretimi açısından çocukluktan itibaren ömür boyu adanmışlık gerektiren, imparatorluklar kuracak önemde stratejik tek bir silah vardı. Homeros, Odysseus’ta bundan bahsetmiş, Ural ve Altay dağlarının ötesindeki binlerce yıllık yerleşim yerlerinde, hatta firavun mezarlarında bile kalıntıları bulunmuştur. Sık sık istikamet değiştirip dörtnala giden bir atın üzerinde nişan almak ve ayarlamak zordu, hayat boyu hazırlık gerektiriyordu.

Bu silah, MÖ ikinci binyıldan 15. yüzyılda ateşli silahların kullanılmaya başlanmasına kadar yenilmek bilmeyen Kuzey Avrasya bileşik yayıydı. Hassasiyetten ziyade menzile önem veren Osmanlı bileşik yaylarının kaydedilen azami menzili 845,5 metreydi. Bu, günümüzdeki birçok tüfeğin menzilini aşar.

Bileşik yay, malzemeler, üretim ve bakımın yanı sıra at yetiştiriciliği, özel binicilik, hassas nişan alma ve ters atış için üzengiler, metalurji, ormancılık ve taktikler de dahil olmak üzere onu destekleyen çevrel teknolojilerde kültürü zorunlu kılıyordu. Ancak en zor kısmı onları kullanmaktı. Bu, üst vücutta ve kollarda inanılmaz miktarda güç gerektiriyordu, ancak erken yaştan itibaren eğitimle elde edilebilirdi. Örneğin, küçük Timuçin, bir araba tekerleğinden daha kısa iken bile bu çok sert yaylarla okçuluk yapıyordu. Kılıç veya çok egzotik sert silahlardan farklı olarak, bileşik yayda erginliğe ulaştıktan sonra ustalaşamazdınız.

Çocukluktan itibaren eğitim sizce onu en zor silah yapmıyorsa, binlerce yıldır atlı okçuluğun biyolojik adaptasyon yoluyla nesilden nesle insanların vücut yapılarını daha kompakt hale dönüştürmesi belki fikrinizi değiştirir. Atlı okçuluk bozkırda hayatta kalmanın tek yolu olduğundan, beden ve zihindeki her şey buna göre şekillenmişti. Yaratılışın başkalaşması olan sahte evrim değil hakikat olan aynı yaratılış içinde adaptasyon, Pasifik halklarının vücutlarını kürekle uzun deniz yolculuklarına uygun yağ depolar hale döndürdüyse, atlı bozkır halklarını da aerodinamik, kısa boyunlu, tıknaz insanlara dönüştürdü. Yenisey Kırgızları gibi eski boylar ince uzunken makbul olan at üstünde sert yay çekmeye uygun bedenli Türklere dönüştü.

Başka hiçbir silah hem sizin hem de atalarınızın ömrünü bu denli talep etmez.

Daha sonra yerini tüfeklere bırakan Saka/İskit, Hiung-nu/Hun, Part/Heftalit, Cücen/Avar, Göktürk, Hazar, Macar, Selçuklu, Moğol, Memlük, Altın Ordu ve erken dönem Osmanlı, Safevi ya da Timuri-Gürhani/Babür imparatorluklarının mutlak üstünlüğü, kaynağını bu silahtan alıyordu.

Bileşik yay kültürel açıdan Türkler için o denli önemliydi ki, savaş meydanında değeri azaldıktan sonraki 18. yüzyılın sonlarına gelindiğinde dahi, Osmanlı sultanları, bir imparatorluğu yönetmeye layık birer asker olduklarını kanıtlamak için Okmeydanı gibi şenlik alanlarında düzenlenen yarışmalara katılıp ustalıklarını sergilerlerdi.

Yay ve ok hem de kendi at yetiştiriciliği, metalurji ve silah üretim kapasitesine sahip ancak aynı zamanda büyük çaplı seferlerin planlandığı ve tüm atlı okçuların —ki bunlar esasen tüm eli silah tutan erkekler ve bazen askeri kariyer izleyen kadınlardı— başı olan kağanın seçildiği kurultaylara katılabilen, kendi kendine yeten birim topluluk bünyesinde üretilirdi. Bu topluluklara da ok denirdi. Türkler için halk anlamına gelen Oğuz ve Ogur kelimeleri ok kelimesinin çoğuludur.

Bileşik yay çeşitli parçalardan ve farklı malzemelerden oluşurdu. Kullanılan malzeme kaynaklarına göre yapısı zaman zaman değişiklik gösterirdi. Bu yay, atlı okçunun —ve onun olağanüstü dayanıklılığa sahip ufak tefek atının— adeta nefes alan, organik bir uzvu gibiydi.

“Ok” topluluğu içinde uzman demirciler ve metal ustaları bulunsa da kompozit yay ve ok yapımı, tıpkı yurt çadırı kurmak, güreşmek, ata binmek veya at yetiştirmek gibi her erkeğin icra etmesi gereken bir işti. Çok daha sonraki dönemlerde görülen ve şövalyeliği ortadan kaldıran İngiliz uzun yayında olduğu gibi, çocuklar da yayları gerebilecek kas yapısına ve atletik yeteneğe çok erken yaşlardan itibaren sahip olacak şekilde gelişirlerdi.

Bu silah, binlerce yıl boyunca Kuzey Avrasya’da bir denge unsuru ve liyakate dayalı sosyal yapıların temeli olmuştur. Kişi, kompozit yayına, kılıcına, güreş becerisine ve birbirinin yerine kullanılabilen küçük bir at sürüsüne sahip olduğunda hem büyük çaplı avlara hem de o günkü özel kuvvet olan şövalyelerin icra ettiği türden uzun seferlere katılabilirdi. Kişinin hangi aileye, kabileye, ırka, dile veya dini konuma mensup olduğunun önemi yoktu. Orduda yükselmek doğumdan gelmiyor, yetenek ve taktik anlayışa dayanıyordu. Türklerin, bugün de devam ettirilen para olmadan nitelikli eğitimi zorlaştıran 28 Şubat eğitim reformlarına kadar en belirleyici özellikleri sınıfsız toplum olmalarıydı, meritokrasileriydi.

Küçük Kuzey Avrasya ulusları, çok daha büyük tarım imparatorluklarına karşı zafer kazanabiliyordu çünkü her erkek, kast temelli hiyerarşik yerleşik kültürlere kıyasla ömür boyu eğitimli bir askerdi. Feodal kültürlerdeyse toprak köylüsünü silahlandırmak ve askeri olarak eğitmek tehlikeli olacağından, geniş nüfuslarının ancak az sayıdaki hâkim kısmına güvenebiliyor, sahaya sürebiliyorlardı.

Geriye doğru binerek sekiz yüz metreye kadar uzanan bir Türk bileşik yayını gerip nişan almak, ömür boyu adanmışlık olmadan sıradan insanlar için değildi.

Niğbolu: Avrupa’yı Değiştiren Yay Taktikleri

Bileşik yaylar, soyluluk yerine orta sınıfa dayalı yeni bir Avrupa toplumunun oluşumuna yol açan gelişmeleri tetikledi. Türkler, Fransızların liderliğinde; Polonyalı, Alman, Macar, İspanyol, İtalyan, Hırvat, Hristiyan Bosnalı, Eflaklı/Rumen, isyancı Bulgar ve İngiliz birliklerinin yanı sıra Töton Şövalyeleri, Rum birlikleri ve korku salan ve bugün bile yegane ülkesiz Birleşmiş Milletler üyesi olarak tanınan, statüsü Filistin ile aynı, KKTC’den üstte olan Rodos, Malta ya da Sen Jan Şövalyelerinden oluşan birleşik Avrupa haçlı kuvvetine karşı 1396’da bugünkü Bulgaristan’da yapılan Niğbolu Muharebesi’nde, at sırtında geri çekilip oklu saldırı hilal taktiklerini atsız okçu piyadelerle uyguladılar. Kendileri de Kuzey Avrasya taktik kültürüne sahip olan Macarlar, Yıldırım Bayezid’in geri çekilen kuvvetlerine karşı harekete geçen önde gelen Fransız generalleri bu girişimden vazgeçirmeye çalışsalar da başarılı olamadılar.

Avrupalı ​​seçkin şövalyelerden oluşan bir nesli silip süpüren Niğbolu Muharebesi’nin ardından, savaşa katılan daha küçük çaplı İngiliz birliği yenilgiyi yakından inceledi; bunun sonucunda İngiliz tahtı benzer taktikleri benimseyerek, soylu sınıfı dışından seçilen okçuları kendi uzun yay (longbow) birlikleri bünyesinde eğitti. Bu alt sınıf askerler, Avrupa’daki feodal aristokrasinin sonunu müjdeleyen ikinci belirleyici olay olan 1415 Agincourt Muharebesi’nde kalan Fransız şövalye sınıfına bir ağır darbe daha indirdi.

Ankara: Kompozit Yayın Sonunun Başlangıcı

Bu zaferin ardından, o dönemde yalnızca Sırp askeri desteği almış Türklerin karşısında ciddi bir direniş kalmamış ve Avrupa yolu açılmıştı. Ancak kısa bir süre sonra, Orta Asya’dan gelen ve kompozit yay kullanan çok daha geleneksel bir Türk imparatorluğu olan Timur İmparatorluğu, 1402 Ankara Muharebesi’nde Osmanlı ordusunu bozguna uğrattı ve Avrupa’ya hayati bir zaman kazandırdı.

Ankara’daki yenilgi ile onu takip eden fetret devri ve iç savaş, Osmanlılara şu gerçeği gösterdi: Doğudan ortaya çıkacak diğer Türk imparatorluklarıyla rekabet edebilmek için, artık o eski ve güvenilir bileşik yaya bel bağlamak yerine yeni taktikler ve teknolojiler geliştirmeleri, barutlu silahları çok daha kapsamlı kullanmaları gerekiyordu. Bu proje Fatih Sultan Mehmed döneminde tamamlandı ve önce Diyarbakır’ı merkez alan büyük bir Türk devleti haline gelen geleneksel Türk taktiklerini uygulayan Akkoyunlu Federasyonu’na karşı kullanılarak onları ağır bir yenilgiye uğrattı. Ardından yine Türk seçkinler tarafından yönetilen İran merkezli Safeviler ve Mısır merkezli Memlükler üzerinde uygulandı. Bu imparatorlukların kullandığı kompozit yaylar, 16. yüzyılın başlarında Yavuz Sultan Selim’in tüfek ve topları karşısında etkisiz kalmıştı. Yay, tamamen yerini tüfeğe terk etmedi. Daha sonra yakın mesafe deniz savaşlarında veya spor müsabakalarında kullanılmaya devam etti.

Yay yerine ateşli silahların kullanımı, Anadolu’daki geleneksel Türk toplumsal sınıfını da değiştirdi. Orta Asya kültüründen öşür vergisi toplayamayan Roma-Osmanlı devleti, “tüfeng çıktı mertlik bozuldu” diyen atlı okçu Oğuzlara ölmek dışında iki seçenek sundu: teslim olup toprak eken manav olmak ya da yerleşik tarım istemeyenlere atlarını bırakıp otlak otlak yürüyen yürük olmak, Türkmen geleneklerine dağlarda devam etmek. Bazıları da savaşarak üçüncü seçeneği seçti.

Safeviler de ve Timurlu-Gurhanlı Babür imparatorluğu da 16. yüzyılda İran ve Hindistan’da Osmanlı tarzı ateşli silahları hızla benimsediler. Çin ve Kore kuvvetleri de aynı yolu izleyerek, yalnızca diğer silahlarda olduğu gibi kapsamlı bir eğitim değil, aynı zamanda kişinin hayatını bütünüyle kendisine adamasını gerektiren bileşik yayın çok uzun sürmüş dünya hakimiyetine 16. yüzyıldan itibaren son verdiler.

Prof. Dr. Kutluk Özgüven

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube