
Tarih boyunca insanlığın karşılaştığı en çetin, en tehlikeli ve en çok kaybettiren imtihanlardan biri hiç şüphesiz servet ve güç olmuştur. Toplumların derin tarihsel gözlemleri ve ilahi vahyin sarsılmaz tespitleri, elinde büyük maddi imkânlar biriktiren bireylerin ve ailelerin çok büyük bir kısmının zamanla ahlaki, vicdani ve ilahi sınırları (hudutları) çiğneyerek azgınlaştığını göstermektedir. Servet, sağlam bir iman, yüksek bir ahlak ve sarsılmaz bir adalet duygusuyla dizginlenmediğinde, insanı öz fıtratından uzaklaştıran son derece tehlikeli bir araca dönüşür.
Zenginliğin insan ruhunda yarattığı en büyük ve onarılmaz tahribat, kişiyi kimseye ve hiçbir şeye muhtaç olmadığı yanılgısına, yani derin bir körlüğe sürüklemesidir. İslam literatüründe ve ahlak felsefesinde “istiğna” olarak adlandırılan bu tehlikeli hal, insanın malı, mülkü ve iktidarı arttıkça yaratıcısına ve toplumsal bağlarına karşı adeta bir bağımsızlık ilan etmesi demektir.
Kur’an-ı Kerim, insanın bu psikolojik kırılmasını ve şımarıklığını “İnsan, kendini müstağni (hiçbir şeye muhtaç değil) gördüğü için mutlaka azar” (Alak Suresi, 6-7) ayetiyle kesin ve çarpıcı bir dille ortaya koyar. Maddi imkânları sayesinde dünyadaki her kapıyı açabileceğini, her sorunu parayla çözebileceğini düşünen insan, zamanla ilahi kuralları, evrensel ahlak ilkelerini ve hesap gününü tamamen göz ardı etmeye başlar.
Aşırı zenginlik ve tekelinde tutulan sermaye, bireylere ve köklü ailelere toplumun geri kalanından farklı bir dokunulmazlık alanı, adeta yalıtılmış bir konfor alanı sağlar. Para ve nüfuz yoluyla pek çok hukuki, idari veya toplumsal yaptırımdan kolayca kurtulabilmek, bu kesimlerde derin bir “cezasızlık” ve fütursuzluk hissi doğurur.
Meşhur siyaset felsefesi tespiti olan “Mutlak güç mutlak bozar” sözünde olduğu gibi, toplumsal veya ahlaki olarak denetlenemeyen servet insan nefsini azdırır. Modern sosyal psikoloji araştırmaları da bu gerçeği doğrulamakta; sosyoekonomik statü yükseldikçe insanların başkalarının acılarını anlama, onlarla bağ kurma ve empati yapma becerisinde ciddi bir düşüş yaşandığını kanıtlamaktadır. Başkalarına duyulan maddi ve manevi ihtiyacın azalması, bireyi acımasız bir benmerkezciliğe, kibre ve başkalarını hor görmeye hapseder.
Maddi olarak hayatta ulaşabileceği her şeye zahmetsizce ve kolayca erişen varlıklı kesimlerde, sıradan ve meşru hazlar bir süre sonra tatmin edici olmaktan çıkar. Bu ruhsal doyumsuzluk ve tatminsizlik, kişiyi sürekli daha uç deneyimlere, tehlikeli arayışlara ve toplumsal-ahlaki normların dışına çıkmaya zorlar.
Yaratıcının hayatı ve toplumu dengede tutmak için çizdiği helal ve haram sınırları, bu imtiyazlı kesimler için özgürlüklerini kısıtlayan sıkıcı engeller olarak görülmeye başlanır. Sonuç olarak, servetin sağladığı sınırsız imkanlar; israfın, gösterişin, ahlaki yozlaşmanın ve her türlü taşkınlığın yakıtı haline gelir. Kuşaktan kuşağa aktarılan bu denetimsiz güç ve varlık, aile yapılarını da içten içe çürüterek nesilleri hakikatten, erdemden ve insani değerlerden tamamen koparır.
Elbette tarihte ve günümüzde servetini birer imtihan vesilesi bilerek Allah yolunda harcayan, büyük imkânlarına rağmen tevazuunu ve nezaketini koruyan istisnai şahsiyetler, cömert gönüllü insanlar da mevcuttur. Ancak genel tarihsel tablo, zenginliğin insanın içindeki kibir, bencillik ve aşırılık potansiyelini açığa çıkaran dev bir büyüteç olduğunu açıkça göstermektedir.
Allah’ın koyduğu hudutları tanımayan, malını ve mülkünü ilahi bir emanet değil de kendi mutlak gücünün ve üstünlüğünün bir kanıtı olarak görenlerin sonu, tarih boyunca hep hüsran olmuştur. Gerçek kurtuluş, servetin ve ihtişamın kölesi olup azgınlaşmakta değil; sahip olunan her türlü maddi imkânın gerçek sahibinin Yaratıcı olduğunu bilerek, O’nun adalet ve merhamet sınırları içinde mütevazı kalabilmektedir.