ARNAVUTLUK’UN ATATÜRK’Ü (2)

Birinci bölümde de gördüğümüz üzere, Ahmet Zogu’nun Arnavutluk’ta başlattığı dönüşüm, yalnızca devletin hukuki yapısını değiştirmekle sınırlı kalmadı; dinî kurumları, eğitim sistemini ve toplumun geleneksel dokusunu da hedef aldı. Devletin din üzerindeki hâkimiyetini pekiştiren bu süreç, zamanla Müslüman Arnavutların inançlarını yaşama biçimlerine kadar uzandı. Şimdi asıl meseleye, bu dönüşümün toplumun hafızasında ve gündelik hayatında nasıl karşılık bulduğuna bakalım.

Arnavutluk tarihine “Ivanaj Reformu” (Reforma Ivanaj) olarak geçen 1930 Eğitim Kararnamesi ve 1933 Radikal Eğitim Millîleştirmesi, Kral Ahmed Zogu döneminde Müslümanların dini hafızasını ve eğitim damarlarını kurutmayı amaçlayan, polisiye ve anayasal gücün en acımasızca kullanıldığı süreçtir. 1930 yılında çıkarılan eğitim kararnamesi, dini okulları (medreseleri, mektepleri ve Hristiyan kolejlerini) doğrudan kapatmak yerine önce mali olarak çökertme yöntemini seçti. Kanun, tüm dini toplulukların (Mevcut Müslüman, Katolik ve Ortodoks kurumlarının) kendi eğitim tesislerini, ders kitaplarını ve muallim maaşlarını tamamen kendi bütçelerinden karşılamasını zorunlu kıldı. Devlet yardımları tek bir gecede kesildi. Zaten çok fakir olan ve vakıf mallarına devlet tarafından kısmen el konulmuş olan Müslüman cemaat (KMSH), ülkedeki onlarca yerel medreseyi ve Kur’an kursunu finanse edemez hale geldi. Bu mali abluka sonucunda, 1930-1938 yılları arasında koskoca Arnavutluk genelinde sadece 2 ya da 3 resmi medrese ayakta kalabildi; geriye kalan yüzlerce taşra medresesi kilit vurdu. Mali baskıların ardından, 1933 yılında Eğitim Bakanı Mirash Ivanaj, Kral Zogu’yu ikna ederek ülkedeki dini ve yabancı okulların varlığına tamamen son verecek yasal darbeyi vurdu. Parlamento kararıyla Arnavutluk Krallık Anayasası’nın (Statutı) 206 ve 207. maddeleri değiştirildi:

“Arnavutluk vatandaşlarının eğitimi ve öğretimi yalnızca devlete ait bir haktır. Ülke genelindeki tüm özel okullar ile dini cemaatlere, şahıslara veya yabancılara ait eğitim kurumları kapatılmıştır. İlköğretim tüm Arnavut çocukları için zorunludur ve sadece seküler devlet okullarında verilebilir.”

Kamulaştırma ve Devletleştirme (Shtetëzimi): Bu kanunla birlikte, ayakta kalan son İslami eğitim kurumları, Kur’an mektepleri ve Katolik kolejleri devlet tarafından zorla kamulaştırıldı. Binalarına el konuldu ve hepsi seküler devlet okullarına dönüştürüldü.

Kral Zogu ve Bakan Ivanaj, bu seküler tek tipleştirmeyi halka dayatmak için jandarma ve gizli polis gücünü sonuna kadar kullandı:

Arapça ve Geleneksel Eğitimin Suç Sayılması: Çocuklara evlerde veya cami diplerinde gizlice Arapça elifba öğretmek, Kur’an okutmak “devletin eğitim tekeline karşı işlenmiş bir suç” ve “gericilik” (prapambetje) sayılarak yasaklandı. Jandarma, muhafazakar evlere ve camilere baskınlar düzenleyerek dini kitaplara el koydu.

Zorunlu Seküler Müfredat: Devlet okullarında din dersleri müfredattan tamamen çıkarıldı. Bunun yerine çocuklara aşırı milliyetçi bir ideoloji, seküler felsefe, Fransızca ve batı tarzı beden eğitimi (jimnastik) zorunlu kılındı. Kız çocuklarının şortlarla jimnastik derslerine katılmaya zorlanması, muhafazakar Müslüman tebaada tam bir infial yarattı.

Hapis ve Sürgünler: Çocuklarını bu seküler devlet okullarına göndermeyi reddeden aile reislerine çok ağır para cezaları kesildi; direnen ulema ve aile büyükleri “krallık rejimine isyan” suçlamasıyla tutuklanıp kuzeydeki kamplara sürüldü.

Ardından 8 Mart 1937 yılında çıkarılan “Peçe ve Çarşafın Yasaklanması Kanunu” (Ligji për ndalimin e ferexhesë / peçes), Kral Ahmed Zogu’nun toplumun en mahrem ve geleneksel alanına doğrudan devlet gücüyle müdahale ettiği, Arnavutluk tarihinin en travmatik toplumsal mühendislik hamlesidir.

Arnavutluk resmi yayın organlarında neşredilen ve Mart 1937’de fiilen yürürlüğe giren kanunun ilk iki maddesi cezai yaptırımları en ince ayrıntısına kadar belirlemiştir:

1. Madde: Kadınların kamusal alanda ve şehirlerde yüzlerini örtmesi (ferexhe/peçe/niqab) tamamen yasaklanmıştır. Bu kuralı ihlal eden kadınların kendilerine 500 altın franga kadar doğrudan nakit para cezası kesilmesi kararlaştırılmıştır.

2. Madde: İhlalin asıl faturası kadınların eşlerine, babalarına veya yasal vasilerine çıkarılmıştır. Kanuna uymayan kadınların hamilerine 20 ila 1000 altın frank arasında astronomik idari para cezaları öngörülmüş; ayrıca bu erkeklerin 1 yıldan 3 yıla kadar kamu görevlerinde çalışması yasaklanmıştır.

Tekerrür Hükmü: Kanunun en katı yeri ise yasağın ikinci kez ihlal edilmesi durumunda, para cezasının doğrudan hapis cezasına dönüştürülmesini emretmesidir.

Kral Zogu, halkın göstereceği dini reaksiyonu zayıflatmak amacıyla yasa tasarısını meclise getirmeden önce devlet güdümündeki Arnavutluk Müslüman Topluluğu (KMSH) ulemasını devreye sokmuştur.

1 Mart 1937 Tarihli Karar: KMSH Daimi Konseyi; Tiran, İşkodra ve Gjirokastër başmüftülüklerinin de katılımıyla resmi bir oturum düzenledi. Dönemin KMSH Başkanı B. Shapati tarafından kaleme alınan raporda, “İslam fıkhına göre kadının (sosyal hayata katılırken) yüzünü açıkta bırakmasının dinen haram olmadığına” dair resmi bir fetva yayınlandı. Hükümet yanlısı basın bu fetvayı “Arnavut kadınının esaret zincirlerini kıran tarihi bir adım” olarak günlerce propaganda malzemesi yaptı.

Tarihi ve kaderi bizimle benzeşen Arnavutluk’ta son dönemde başarılı protestolara şahitlik etmekteyiz. Özellikle bizim tarih muhasebemizde şanlı dönemlerimiz olmasına rağmen, günümüzde o “şanlı” miras, dillerde kimilerinin iktidar devşirme aracı haline geldi. Arnavutluk’ta ise yaşanan protestolara katılım, ortaokullu öğrencilere kadar düştü. Arnavutluk’ta Yüce Divan yerle bir edildi, Parlamento ve Eğitim Bakanlığı basıldı, Başbakan saklanıyor ve ülke fiilen isyancıların elinde. Arnavutluk, bariz yolsuzluğu ve ülkelerinin satılmasını reddediyor. Öyle ki bir yabancı iş insanının (Trump’ın damadı) ülkede arazi satın almasına izin verildikten sonra Yüksek Mahkeme kundaklanıyor. Bu tarih anlatımımız ve Arnavutluk’un hali, bize ibret olsun.

Hasan Karademir

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube