Makale

HİKMETİN MAHİYETİ VE İNSANİ BOYUTU: VARLIK, ADALET VE ESTETİK BÜTÜNLÜĞÜ

HİKMETİN MAHİYETİ VE İNSANİ BOYUTU: VARLIK, ADALET VE ESTETİK BÜTÜNLÜĞÜ

Hikmet, insanın varlıkla, diğer insanlarla ve Yaratıcı ile kurduğu köklü ilişkinin en üst düzeydeki zihni ve ahlaki tezahürüdür. Ne sadece metne dayalı bir lafızdan ne de zihinsel bir veri birikiminden ibaret olan hikmet, bilginin ve kelamın sınırlarını aşarak insan hayatına yön veren aşkın bir dengeyi ifade eder. Bu çalışma, hikmetin epistemolojik/bilişsel temellerini, varlıksal konumlanışını, insani ilişkilerdeki edep ve adap boyutunu, sanat ve estetiğe yansıyan yönlerini ve hikmetin kaybolmasına yol açan bireysel ve toplumsal etkenleri bütüncül bir yaklaşımla ele almaktadır.

Varlık ile Kurulan Aşkın Bağ: Hikmetin Mahiyeti ve İmam Matüridî’nin Adalet Tanımı

İslam düşünce geleneğinde hikmet, bilginin eyleme ve varoluşsal bir bilince dönüşme halidir. Yalın bir enformasyon aktarımı veya rasyonel bir çıkarım dizisi olmayan hikmet, lafız ile bilgiyi bir araya getirerek insan ile varlık arasındaki ilişkiyi aşkın bir düzlemde yeniden inşa eder. Bu aşkın bağın en somut ve belirgin tarihsel örneği Peygamber Aleyhisselam’ın şahsında/ sünnetinde görülür. Sünnet, Kur’an-ı Kerim’in getirdiği ilahi bilgi ile somut hayat arasındaki dengenin bizzat yaşanarak kurulması durumudur; bu nedenle düşünce tarihinde sünnet, hikmetin tecellisi olarak kabul edilir.

İslam kelamının ve epistemolojisinin kurucu isimlerinden İmam Matüridî, hikmeti kavramsallaştırırken son derece özlü ve kuşatıcı bir tanım sunar: “Hikmet, taşı gediğine adaletle koymaktır.” Bu tanım, hikmetin adalet ve denge kavramlarıyla olan kopmaz bağını ortaya koyar. Taşın hak ettiği yere konulması; eşyanın, insanın ve olayların kendi doğal ve ilahi düzeni içerisindeki yerinin doğru tespit edilmesi anlamına gelir. Allah, bütün mülkün sahibi olarak yaptığı her işi hikmetle yapmıştır ve bütün yaratılış bir hikmet düzeni üzere kaimdir. Dolayısıyla insan açısından hikmetli davranmak, varlıktaki bu ilahi nizamı ve inceliği kavrayabilme yetisidir.

Hikmet kavramı, bilginin ve eylemin farklı katmanlarıyla ilişki içerisindedir. Aşağıdaki tablo, bu temel kavramların zihinsel ve eylemsel karşılıklarını hikmet ekseninde özetlemektedir: Kavram Zihinsel / Eylemsel Karşılığı, Hikmet ile İlişkisi… Lafız, Sözlü ifade, metinsel aktarım… Hikmet lafzı aşar; sözün arkasındaki derin manayı görünür kılar. Bilgi Enformasyon), Öğrenilebilir rasyonel veri… Hikmet salt bilgi değildir; bilginin amelle ve inayetle olgunlaşmasıdır.  Adalet, Hak edene hakkını verme, doğru konumlandırma,  Hikmetin somut dünyadaki ölçüsüdür; taşı gediğine koyma ilkesidir. Sünnet, Peygamber’i bilgi ve eylem bütünlüğü; İlahi bilgi ile varlık arasındaki dengenin hayata yansıyan hikmet halidir.

Hikmet, insanın sezgisel gücünü harekete geçirerek onun eşyayla, Yaratıcıyla ve diğer insanlarla ilişkisini inceltir. Bu incelik, kişinin meselelere sığ ve anlık bulunduğu noktadan değil, daha yüksek bir zihni perspektiften ve arka plandan bakabilmesini sağlar. Meselelerin derinliğine nüfuz eden zihin, varlığı doğru bir konumlandırmaya tabi tutma olanağı kazanır.

İnsani Tezahür ve Varlığın Nezaketi/İnceliği: Konumlandırma Adaleti, Edep ve Adap

Hikmet, soyut bir felsefi kuram olarak kalmaz; insanın bedenini, bakışını ve tavırlarını inceltip estetize ederek somut hayatta edep ve adap şeklinde tezahür eder. İnsanın somut durumlardan soyut olan zihni alanlara, maddeden manevi olana doğru yönelmesi, ruhsal bir olgunlaşmayı ve bakış açısının estetik kazanmasını beraberinde getirir.

Hikmetin toplumsal ve insani ilişkilerdeki temel yansıması “konumlandırma adaleti” olarak adlandırılabilir. İnsanın muhatabına göre doğru tutumu belirleyebilmesi hikmetli zihnin en belirgin vasfıdır. Bu durum somut hayatta şu temel ilkelerle gerçekleşir:

Çocuğa çocuk gibi muamele ederek onun dünyasını ve gelişimsel ihtiyaçlarını gözetmek,

Gence genç gibi yaklaşarak onun dinamizmini ve arayışlarını anlamak,

Kadına ve erkeğe kendi hakikatleri çerçevesinde adaletle yaklaşmak,

Devlet erkânına devlet erkânı sorumluluğuyla, halka halkın ihtiyaç ve hissiyatı gözetilerek muamele etmek gibi…

Her varlığa kendi hakkını verebilecek bu incelik ve duyarlılık, gelenekte “terbiye” olarak adlandırılan yapının özünü oluşturur. Terbiye sürecinde asıl kaynak, mürebbi olan Rab’dir. Yaratıcı, insanı eğitmek ve şekillendirmek üzere peygamberler ve kitaplar göndererek bu terbiye usulünü insanlığa sunmuştur.

Edep ve adap sahibi olmak, esasen hikmet sahibi olmakla eş değerdir. Tarihsel süreç içerisinde “marifet” olarak aktarılan birikim, insanın Allah ile kurduğu doğru bağ üzerinden oluşan ve kültüre dönüşen bu hikmetli terbiye yönteminin kuşaktan kuşağa taşınmış halidir.

Epistemolojik/Bilişsel ve Manevi Kaynaklar: Sezgisel Kalp, Tecrübî Marifet ve İlahi İnayet

Hikmetin elde edilme usulü, klasik anlamda ders alarak veya kitap okuyarak bilgi edinme süreçlerinden niteliksel olarak farklıdır. Akıl ve kalp insan epistemolojisinin iki temel organı olmakla birlikte hikmetle kurdukları bağ bakımından farklı işlevlere sahiptir. Akıl, somut durumlar ve rasyonel analizler üzerinden elle tutulur sonuçlar elde etmeye çalışır. Kalp ise sezginin makamıdır. Hikmet, rasyonel çıkarımların ötesinde sezgisel bir kavrayışı gerektirdiği için doğrudan kalple ilişkilidir. Kalbi arınmış, manevi saflığa erişmiş ve zihni kalbiyle uyumlu hale gelmiş insan, hikmeti taşımaya aday hale gelir.

Hikmetin teşekkül süreci ve niteliği şu temel ilkelerle açıklanabilir:

Çaba ve Deneyim (Tecrübî Marifet): Hikmet insana birdenbire yüklenmez. Belirli bir gayretin, öğrenilen bilginin amelde sınanmasının ve yaşanan tecrübelerin sonucunda oluşan manevi bir hâsıladır. Marifet, doğrudan yaşayarak ve deneyimleyerek “tanışık olma” halidir. İnsanın kulluğu, rızıkla olan imtihanı ve insan ilişkilerini bizzat tecrübe etmesi bilginin saflaşmasını sağlar.

İlahi Lütuf ve İnayet: Hikmet, insanın kendi çabasını ortaya koymasından sonra Allah tarafından bahşedilen ilahi bir lütuftur. Düşünce tarihinde bu durum “Hikmet verilendir, satın alınan veya öğrenilen bir şey değildir” ilkesiyle özetlenir. Bilgi öğrenilebilir ancak hikmet, ilahi inayete hazır hale gelen kalbe yukarıdan inen bir bağıştır.

Allah Saygısı ve Korkusu: “Her hikmetin başı Allah korkusudur”  ilkesindeki korku, sıradan bir ürperti değil, Yaratıcıya duyulan derin saygı ve sorumluluk bilincidir. Hikmet, ham sevgiyi de ham korkuyu da aşan aşkın bir manevi makamı temsil eder.

Azizlik ve Tepkisizlik Hali: Hikmet sahibi şahsiyet “aziz” olma vasfına erer. Hikmetli davranış, anlık tepkiselliklerden azadedir. Karşılaşılan olay ne olursa olsun, kişisel hırslardan ve duygusal dalgalanmalardan uzak durarak “yapılması gereken doğru ve adil eylemi” duru bir şekilde hayata geçirme yetisidir.

İman-Amel Bütünlüğünden Estetik Açılıma: Sanat, Edebiyat ve Cemal Sıfatı

Hikmet ile iman arasında ayrılmaz bir bütünlük ve içsel bir dinamik mevcuttur. İmanın soyut bir inançtan ibaret kalmayıp amele ve ahlaka dönüşmesi hikmetin varlığı ile mümkündür. Hikmetle buluşan iman, kişinin amellerini doğrudan edep ve inceliğe dönüştürür.

Bu dönüşüm, insanın ifade gücüne ve düşünce biçimine estetik bir boyut kazandırır. Hikmetli bir zihne sahip olan birey, olayları sadece göründükleri somut halleriyle değil, derin anlam katmanlarıyla kavrar. Bu derin kavrayış şu estetik açılımları beraberinde getirir:

Edebiyat ve Söz Sanatı: Zihnin hikmetle işlemesi, ifadenin sanata ve edebiyata dönüşmesine imkân tanır. Eşyanın ve olayların arkasındaki hakikati kavrayan zihin, bunu aktarırken teşbih ve tasvir gücünü en üst düzeyde kullanır.

Şahsiyetin Güzelleşmesi: Hikmet; tavır, eylem ve ilişkileri merhamet, şefkat, adalet ve denge ile bezer. Dışarıdan bakan insanlar bu bütünlüğü gördüklerinde kişinin hikmetli davrandığını açıkça gözlemlerler.

Cemal Sıfatına Yakınlaşma: Hikmetli duruş, insanın karakterini ve kulluğunu estetik kılmak suretiyle onu ilahi sıfatlardan olan “Cemal” (sonsuz güzellik) sıfatına yakınlaştırır. İnsan Cemal sıfatına yaklaştıkça ruhsal olarak güzelleşir; güzelleştikçe hikmet kendisinde daha belirgin bir şekilde tezahür eder.

Hakikatin Kararması ve Hikmetin Zevali: Zulüm, Cehalet ve Toplumsal Fesat

Hikmetin açığa çıkması iman, amel, ahlak ve ilahi inayet ile mümkün olurken; kaybolması ve zeval bulması da belirli bireysel ve toplumsal bozulmaların sonucunda gerçekleşir. İnsanı Rabbinden ve kendi fıtratından uzaklaştıran her türlü tutum, hikmetin kalpten ve toplumdan çekilmesine neden olur.

Hikmetin zevaline yol açan etkenler ve bu etkenlerin sonuçları aşağıdaki tabloda karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır: Zeval Etkeni, Mahiyeti ve Karakteri, Hikmete Etkisi ve Sonucu…

Günah ve Haramlar; Yalan, dedikodu, kul hakkı ve kulluktan uzaklaştıran ameller; Kalbin safiyetini bozarak zihnin hikmeti taşıma kapasitesini ve ilahi inayete hazır olma halini yok eder. Zulüm, Hakikatin ışığından yoksun kalma, ilahi bilginin üstünü örtme. Varlıktaki dengeyi ve adalet ölçüsünü (“taşı gediğine koyma”) yıkarak zifiri bir karanlık oluşturur. Cehalet, Hikmetin ve ilahi ışığın bulunmadığı vasatta ortaya çıkan durum; Hikmetin üstünü örter; eşyayı ve insanı yanlış konumlandırmaya sevk eder. Toplumsal Fesat, Toplumsal bağların, ahlakın ve güven ortamının çürümesi; Hikmetin toplumsal düzeyde bir marifet ve kültür olarak yaşanmasını ve aktarılmasını imkânsız kılar. Zulüm ve cehalet, hikmetin en büyük karşıtlarıdır. Zulüm, yalnızca fiziksel bir baskı değil; ilahi bilginin ve hakikatin saklanması, ışığının söndürülmesidir. Hikmetin bulunmadığı ve ilahi bilginin üstünün örtüldüğü zeminlerde cehalet bütünüyle devreye girer.

Bireysel düzeyde haramlar ve günahlar hikmetin zevaline yol açarken, toplumsal düzeyde fesadın ve yozlaşmanın yaygınlaşması hikmetin bütünüyle kaybolmasıyla sonuçlanır. Dolayısıyla hikmetin yeniden ihyası; imanın amele, amelin ahlaka, ahlakın ise edep ve adaba dönüştüğü köklü bir manevi ve insani arınmayı zorunlu kılmaktadır.

Abdülaziz Tantik

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube

 

Recent Posts

  • Gündem

Oliver Stone’dan Tarihi Gazze Uyarısı: Yüzyılın En Karanlık Dönemi

Oscar Ödüllü Yönetmen Oliver Stone’dan Tarihi Uyarı: "Yüzyılın En Karanlık Dönemi" Amerikalı ünlü film yapımcısı,…

18 dakika ago
  • Genel

İHH Genel Başkanı: Gazze için yeni bir deniz filosu hazırlıyoruz

İHH Genel Başkanı Yıldırım: "Gazze için yeni bir deniz filosu hazırlıyoruz" İnsan Hak ve Hürriyetleri…

58 dakika ago
  • Gündem

NÜKLEER SİLAHI OLANIN ADALETİ, OLMAYANIN GÜVENLİĞİ Mİ?

NÜKLEER SİLAHI OLANIN ADALETİ, OLMAYANIN GÜVENLİĞİ Mİ? Dünya siyasetinde adaletin en fazla tartışılması gereken alanlardan…

1 saat ago
  • Genel

COP31’İN ARDINDAKİ GERÇEK: DÜNYAYI KİRLETEN DÜZENİ KİM YARGILAYACAK?

COP31’İN ARDINDAKİ GERÇEK: DÜNYAYI KİRLETEN DÜZENİ KİM YARGILAYACAK? Antalya’da düzenlenen COP31 zirvesi, küresel iklim politikalarının…

1 saat ago
  • Gündem

Filistinli Çiftçilerin, Su Kanalları Parçalandı

İsrail Terörü Toprağa ve Emeğe Yöneldi: Filistinli Çiftçilerin Muz Bahçeleri Yağmalandı, Su Kanalları Parçalandı İşgal…

2 saat ago
  • Genel

EKRANDA ÇETELEŞME, İKTİDARDAN ŞİKÂYET: SİYASİ SORUMLULUK NEREDE?

EKRANDA ÇETELEŞME, İKTİDARDAN ŞİKÂYET: SİYASİ SORUMLULUK NEREDE? ATV ekranlarında yayınlanan Altı Üstü İstanbul dizisindeki mahalle…

2 saat ago