İKİ HASSASİYETİN KISKACINDA DİYANET VE 10 KASIM: DEVLET BÜROKRASİSİ İLE TOPLUMSAL HAFIZANIN ÇATIŞMA ALANI

Türkiye’de toplumsal dokuyu en çok zorlayan ve tartışma zeminlerini hızla kutuplaşma eksenine çeken temaların başında şüphesiz tarihî hafıza ve bu hafızanın sembol isimleri gelmektedir. Her yılın 10 Kasım tarihi yaklaştığında, kamuoyunun dikkatini çeken ana konulardan biri de Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayımladığı anma mesajları ve bu mesajların dili, içeriği veya seçilen kelimeleri olmaktadır. Bu durum, sadece sıradan bir takvimsel anma etkinliği olmanın ötesine geçerek, Cumhuriyet tarihi boyunca süregelen ideolojik, toplumsal ve kurumsal gerilimlerin su yüzüne çıktığı bir alan haline gelmektedir.

Diyanetin 10 Kasım Mesajının İçeriğinin Değerlendirilmesi

Önce Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Atatürk’ün vefatının 88. yılı dolayısıyla yayımladığı mesaja bir göz atalım:

“Cumhuriyetimizin banisi Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü vefatının 88. yıl dönümünde saygıyla yâd ediyoruz. Bu vesileyle geçmişten günümüze bu toprakları canları pahasına bizlere vatan kılan tüm kahramanlarımıza Cenab-ı Hak’tan rahmet diliyoruz. Tarih, zor zamanlarda çığır açan liderleri maşerî hafızaya silinmez bir şekilde kaydederken onların ardından gelenlere de geçmişin tecrübesini çağın bilgisiyle harmanlayarak yarının ufkunu çizme sorumluluğu yüklemektedir. Başkanlığımız, şanlı tarihimizden tevarüs ettiğimiz milli ve manevi değerlerimizi yaşatmayı, bu eşsiz mirası gelecek nesillere aktarmayı ve yarınlarımızı köklü değerlerimiz üzerine inşa etmeyi temel bir sorumluluk olarak görmekte, bu doğrultuda çalışmalarını büyük bir azim ve kararlılıkla sürdürmektedir.”

Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayımladığı 10 Kasım mesajları incelendiğinde, kurumun adeta “yukarı tükürsen bıyık, aşağı tükürsen sakal” olarak özetlenebilecek bir kıskacın tam ortasında kaldığı açıkça görülmektedir. Kurumun her açıklaması, toplumun farklı kesimleri tarafından son derece hassas ve titiz bir süzgeçten geçirilmektedir. Bir tarafta, kurucu iradeye ve devletin temel ilkelerine tam bağlılık bekleyen, Atatürk’ün isminin ve ona yönelik rahmet temennilerinin metinlerde eksiksiz ve en güçlü ifadelerle yer almasını talep eden seküler/cumhuriyetçi bir kamuoyu algısı mevcuttur. Diğer tarafta ise, Tek Parti döneminde uygulanan İslâm’a aykırı din politikaları, kılık-kıyafet düzenlemeleri, ezanın Türkçe okunması veya din eğitimi üzerindeki kısıtlamalar gibi tarihî süreçleri acı birer hafıza olarak taşıyan ve Diyanet’in resmî ideolojinin bir aygıtı gibi davranmasına tepki gösteren muhafazakâr/dindar taban bulunmaktadır.

Bu ikili yapı, Diyanet İşleri Başkanlığı’nı her 10 Kasım’da kaçınılmaz bir tartışmanın odağına oturtmaktadır. Metinde Atatürk’e yer verilmediğinde veya kullanılan dil dolaylı bulunduğunda “Cumhuriyetin değerlerine mesafe koymakla” suçlanan kurum; Atatürk’ün sahiplenildiği ve övüldüğü metinlerde ise kendi ana kitlesi tarafından “tarihî yaşanmışlıkları ve tek parti döneminde Müslümanların çektiği ıstırapları görmezden gelmek” ve “resmî ideolojiye ve Kemalist rejime taraf olmakla” eleştirilmektedir. Netice olarak, yayımlanan her cümle veya eksik bırakılan her bir kelime, toplumsal barışa katkı sunmak yerine var olan kutuplaşmayı derinleştiren bir gereç haline dönüşmektedir.

Kurumsal İkilem: Resmî Sadakat ile Dinî Miras Arasında

Diyanet’in yaşadığı bu kronik krizin temelinde, kurumun hukukî ve idarî statüsü yer almaktadır. 1924 yılında bizzat Atatürk’ün talimatıyla kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı, özerk bir dinî kurum değil, genel bütçeli ve merkeze bağlı bir resmî devlet dairesidir. Dolayısıyla, bir devlet kurumu olmanın getirdiği kanunî ve idarî sorumluluk gereği, devletin kuruluş değerleriyle, rejimin sembolleriyle ve kurucu önderle uyum içinde hareket etmek durumundadır. Resmî protokole tâbi bir yapının, devletin kurucusunu anma günlerinde sessiz kalması veya merkezin çizgisinin dışına çıkması, hukukî ve bürokratik açıdan mümkün değildir.

Ancak meselenin madalyonun diğer yüzündeki boyutu çok daha karmaşıktır. Diyanet, sadece idarî bir birim değil; aynı zamanda toplumun ezici çoğunluğuna dinî hizmet sunan, manevî değerleri temsil eden bir çatıdır. Kurumun sunduğu hizmetlerden doğrudan yararlanan ve kuruma maddî-manevî sahip çıkan ana kitle, tarihî olarak Cumhuriyetin ilk yıllarındaki dinî reformlara ve müdahalelere haklı olarak eleştirel bakan kesimdir. Muhafazakâr/dindar kamuoyu, Diyanet’in aslî görevinin siyasî veya ideolojik figürler etrafında mesaj yayımlamak değil, saf dinî hizmet yürütmek, toplumsal birliği ve ümmet bilincini sağlamak olduğunu savunmaktadır.

Bu durum, Diyanet’i sürekli bir meşruiyet krizine sürüklemektedir. Kurum ne tarafa adım atarsa atsın, bir tarafın takdirini kazanırken, diğer tarafın sert muhalefetiyle karşılaşmaktadır. İdeolojik tartışmaların bu kadar göbeğinde yer alan bir yapının, toplumun tamamını kucaklayan “tarafsız bir dinî otorite” olarak algılanması da gün geçtikçe imkânsızlaşmaktadır. Türkiye, her 10 Kasım’da aynı kısırdöngüye girmekte; din, devlet ve tarih kavramları üzerinden yürütülen tartışmalar, kurumsal yıpranmayı da beraberinde getirmektedir.

Sivil ve Özerk Diyanet: Kutuplaşmayı Aşan Yapısal Çözüm

Söz konusu tartışmaların ve kurumsal yıpranmanın önüne geçebilmek için, yüzeysel üslup değişiklikleri veya kelime oyunları yeterli olmamaktadır. Çözüm, sorunun kökenine inen radikal ve yapısal bir reformdan geçmektedir. Bu doğrultuda atılması gereken en makul adım, Diyanet İşleri Başkanlığı’nın resmî bürokrasi içerisindeki genel bütçeli bir devlet dairesi olma statüsünün yeniden değerlendirilmesi ve kurumun özerk, sivil bir yapıya kavuşturulmasıdır.

Diyanet’in sivil ve özerk bir kimlik kazanması, mevcut tıkanıklığı şu temel dinamikler üzerinden çözecektir:

1. Devlet Protokolü ve İdeolojik Temsil Zorunluluğunun Sona Ermesi: Diyanet, resmî bir devlet aygıtı olmaktan çıktığında, resmî törenlerin, ideolojik anmaların ve siyasî mesajların doğrudan tarafı olma zorunluluğundan da kurtulacaktır. Devletin kendi iç bürokrasisi ile anma ve kutlamalarını yapması, dinî kurumların ise bu tür alanların tamamen dışında kalarak, kendi aslî işlevine odaklanması sağlanacaktır.

2. Toplumsal Kutuplaşmanın Önlenmesi: Kurumun siyasî ve ideolojik sembollerin uzağında durması, her 10 Kasım’da yaşanan “anmalı mıydı, nasıl anmalıydı” tartışmalarını kendiliğinden sonlandıracaktır. Diyanet, siyasetin ve tarihî hesaplaşmaların malzemesi olmaktan çıkacak; böylece hem seküler hem de muhafazakâr kesimin kuruma yüklediği zıt beklentilerin baskısından azade olacaktır.

3. Gerçek Manada Tarafsızlık ve Güven: Özerk bir yapı, toplumun tüm kesimlerine eşit mesafede durabilen, ideolojik tartışmalara müdahil olmayan ve sadece dinî hizmetlerin niteliğine odaklanan bir kimlik kazanacaktır. Bu durum, kurumun toplumsal saygınlığını ve güvenilirliğini artıracaktır.

Türkiye’nin geçmişle helalleşmesi ve yarınlara daha güçlü bir toplumsal barışla yürümesi, kurumların kendi aslî sınırlarına çekilmesiyle mümkündür. Diyanet İşleri Başkanlığı’nı devlet bürokrasisinin ve ideolojik polemiklerin cenderesinden çıkarıp, sivil ve özerk bir yapıya kavuşturmak; hem Cumhuriyetin demokratik nitelikleri hem de toplumun farklı kesimlerinin vicdanî rahatlığı açısından en sağlıklı ve kalıcı çözüm yoludur.

Prof. Dr. Ali Seyyar

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube