Genel

KÜLTÜREL DEĞİŞİMDEN MEDENÎLEŞMEYE

KÜLTÜREL DEĞİŞİMDEN MEDENÎLEŞMEYE

Tarım toplumundan günümüze uzanan süreçte teknoloji, iletişim, şehirleşme, eğitim, ekonomik yapı ve yaşam tarzı bakımından önemli değişim ve dönüşümler yaşandığı bilinen bir olgudur. Bu değişimler arasında özellikle dikkatimi çeken konulardan biri de köyden şehre gelen insanlarda görülen ve “kültürel melezleşme” diye de adlandırabileceğimiz iki arada bir derede kalma durumudur. Zira köy hayatının kendine özgü bir yaşam tarzı, şehir hayatının ise farklı alışkanlıkları, değerleri ve davranış biçimleri vardır. Köyden şehre göç eden insanlar, çoğu zaman geçmişten getirdikleri alışkanlıkları ve değerleri yeni hayatın imkânlarıyla bir arada yaşatmaya çalışırlar. Ne eski kültürlerinden bütünüyle vazgeçebilir ne de karşılaştıkları şehir kültürünü olduğu gibi benimseyebilirler. Böylece iki kültürün karşılaşmasıyla kendine özgü yeni ve melez bir hayat biçimi ortaya çıkar.

Bu durumu gündelik hayatımızın pek çok alanında görmek mümkündür. Şehirlerin çevresinde oluşan gecekondular bunun tipik örneklerindendir. Köy mimarisine ait özelliklerle şehir hayatının ihtiyaçlarını bir araya getiren bu yapılar, zamanla kendine özgü bir yerleşim biçiminin ve kültürün oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu kültürün belirgin yansımalarından biri de arabesk kültürdür. Köyden şehre göç eden insanların yaşadığı uyum sorunları, yoksulluk, işsizlik, barınma güçlükleri ve aidiyet arayışı, arabesk kültürün ortaya çıkışında etkili olmuştur.

Bu kültür, bir yönüyle geride bırakılan köy hayatının değerlerini ve duygularını, diğer yönüyle karşılaşılan şehir hayatının sıkıntılarını ve beklentilerini yansıtır. Bunun en canlı örneğini arabesk müzikte görmekteyiz. Geleneksel Türk musikisi ve halk müziğine ait unsurların modern müzik düzenlemeleriyle bir araya gelmesi, kültürel melezleşmenin müzik alanındaki görünümüdür. Ancak arabesk, yalnızca bir müzik türü değil, köy ve şehir kültürlerinin karşılaşmasıyla ortaya çıkan yeni hayat tarzının, duygu dünyasının ve toplumsal uyum arayışının da bir ifadesidir.

Kültürel melezleşmenin gündelik hayattaki yansımalarını, gençlik yıllarımda yaşadığım küçük bir hatıra da göstermektedir. Köyümüzde tahtadan yapılmış bir sofra etrafında, bakır sahanlarda ve şimşir kaşıklarla yemek yerdik. İmam-Hatip Okuluna geldiğimizde piknik tipi bir masada, alüminyum tabak, çatal ve kaşık kullanmaya başlamıştık. Ancak bir gün okul müdürümüzün evinde hatim duası yapmak için gittiğimizde porselen tabaklar, kristal bardaklar ve beyaz örtülü bir masa ile karşılaştım.

Masanın ortasında bulunan tabaktaki iri yeşil zeytinlerden yemek istiyor, fakat çekirdeğini nereye koyacağımı bilemediğim için tereddüt ediyordum. Yanımdaki birinin zeytin çekirdeğini çatalıyla çıkarıp tabağının kenarına koyduğunu görünce ben de aynı şekilde yaptım. Yemekten sonra arkadaşlarımla birbirimize zeytin çekirdeklerini ne yaptığımızı sorduğumuzda, birimizin çekirdeği yuttuğunu, ötekinin ise ceketinin yaka cebine koyduğunu öğrenince hep birlikte gülmüştük. Bugün bile hatırladığım bu sahne, kültürel değişimin yalnızca mekânın ve eşyaların değişmesinden ibaret olmadığını; gündelik alışkanlıkların, görgü kurallarının ve davranış biçimlerinin de bu süreçte değiştiğini göstermektedir.

Köy ve şehir kültürleri arasındaki farklılıkları, vapur yolculuklarım sırasında yaptığım gözlemlerde de fark ediyordum. Üsküdar-Eminönü ve Kadıköy vapurlarında karşılaştığım manzaralar, aynı şehirde yaşayan insanların davranış ve hayat alışkanlıkları bakımından birbirlerinden ne kadar farklılaşabildiklerini gösteriyordu. Bir tarafta yüksek sesle konuşmaların, satıcıların ve sürekli hareketliliğin hâkim olduğu kalabalık ortamlar; diğer tarafta sessizliğin, gazete ve kitap okumanın, başkalarını rahatsız etmeme duyarlılığının öne çıktığı ortamlar vardı. Aynı mekânı paylaşan insanların farklı kültürel alışkanlıklarını gözlemlemek, bana bir arada yaşama kültürünün önemini düşündürüyordu. Çünkü insanın medenîliği, biraz da kendi davranışlarının başkaları üzerindeki etkisini hesaba katmasıyla ölçülür.

Bu gözlemler, toplumsal farklılıkların yalnızca yaşanılan mekânla veya ekonomik imkânlarla açıklanamayacağını; eğitim, kültürel birikim, alışkanlıklar ve hâkim zihniyetin de insan davranışları üzerinde etkili olduğunu gösteriyordu. Nitekim kültürel melezleşme edebiyata da konu olmuştur. Latife Tekin’in Berci Kristin Çöp Masalları adlı romanı, köyden kente göç eden insanların meydana getirdiği kültürel melezleşmeyi anlatan dikkat çekici eserlerden biridir. Romanda, kırsal hayattan getirilen gelenek ve alışkanlıklarla şehir hayatının maddi ve kültürel unsurlarının iç içe geçmesi sonucunda kendine özgü bir gecekondu kültürünün oluşumu ele alınır. Bu kültür, ne bütünüyle köy kültürüdür ne de şehir kültürü; ikisinin karşılaşmasından doğan yeni bir hayat biçimidir. Metin Kaçan’ın Ağır Roman adlı eseri de bu sürecin arabeskleşme ve kenar mahalle kültürü boyutunu yansıtması bakımından dikkat çekicidir.

Edebiyatımızda medenîliğin insanî ve ahlâkî boyutunu hatırlatan eserler de bulunmaktadır. Sait Faik Abasıyanık’ın Haritada Bir Nokta adlı hikâyesinde anlatılan ada hayatı, insanların birbirlerine karşı sorumluluk duymalarını, imkânlarını paylaşmalarını ve güçsüz olanı gözetmelerini hatırlatır. Yazarın Son Kuşlar adlı hikâyesi ise insanın yalnızca kendi çıkarlarını değil, doğayı ve gelecek kuşakları da düşünmesi gerektiğini ortaya koyar. Bu eserler, medenîliğin şehir hayatının sağladığı imkânlardan ibaret olmadığını; insanın başkalarına, doğaya ve ortak yaşama karşı geliştirdiği sorumluluk bilinciyle de ilgili olduğunu göstermektedir.

Bütün bu örnekler, kültürel melezleşme ile medenîliğin aynı şeyi ifade etmediğini ortaya koymaktadır. Kültürel melezleşme, farklı kültürlerin karşılaşması ve birbirini etkilemesi sonucunda ortaya çıkan bir değişim sürecidir. Medenîlik ise insanın yaşadığı mekândan, sahip olduğu maddi imkânlardan veya benimsediği kültürel unsurlardan ziyade, düşünce, tutum ve davranışlarıyla ilgilidir. Şehirde yaşamak, modern imkânlardan yararlanmak ve farklı kültürlere ait alışkanlıkları benimsemek, insanı kendiliğinden medenî kılmaz. Önemli olan, farklı kültürlerden alınan unsurların nasıl değerlendirildiği, nasıl benimsendiği ve insanın hayatında nasıl bir bütünlük oluşturduğudur.

Medenîlik, en belirgin biçimde insanın gündelik ilişkilerinde ve ortak yaşam alanlarını kullanma biçiminde kendini gösterir. Başkalarının düşüncelerine, inançlarına ve tercihlerine saygı göstermek; farklılıklara tahammül etmek; konuşurken karşısındakini dinlemek, sözünü kesmemek ve kırıcı ifadelerden kaçınmak medenî davranışların başında gelir. Trafikte başkalarının geçiş hakkını gözetmek, toplu taşıma araçlarında ihtiyaç sahiplerine yer vermek, kamusal alanlarda sıraya girmek, çevreyi temiz tutmak ve gürültü yaparak başkalarını rahatsız etmemek de bu anlayışın gündelik hayattaki yansımalarıdır. İnsanları makamına ve ekonomik durumuna göre ayırmadan saygılı davranmak, hizmet verenleri küçümsememek, hata yaptığında özür dilemek ve toplumsal sorumluluk bilinci taşımak da medenîliğin önemli göstergeleridir.

Buna karşılık insanlara bağırmak, hakaret etmek, küçümsemek, farklı düşüncelere tahammül edememek, trafikte ve kamusal alanlarda başkalarının haklarını çiğnemek, çevreyi kirletmek ve ortak yaşamın huzurunu bozmak medenî olmayan davranışlardır. Başkalarının özel hayatına müdahale etmek, dedikodu ve iftirayla insanların itibarını zedelemek, makamı ve gücü baskı aracı olarak kullanmak, ayrıcalık beklemek ve sorumluluktan kaçmak da aynı anlayışın farklı görünümleridir. Bütün bu davranışların temelinde, kişinin kendi istek ve çıkarlarını başkalarının haklarının önüne geçirmesi bulunmaktadır. Oysa medenî insan, yalnızca kendi haklarını değil, başkalarının haklarını da gözetir; özgürlüğünü ortak yaşamın gerekleriyle dengeler. Dolayısıyla medenîlik, bir mekânın, ekonomik imkânın veya kültürel alışkanlığın değil, insanın zihniyetinin ve ahlâkî olgunluğunun ürünüdür.

İnsan, geçmişinden getirdiği değerlerle içinde yaşadığı şehrin imkânlarını bir arada yaşayabilir. Hatta bu birliktelik, kişinin kendi değerlerini tanıması ve karşılaştığı yeni unsurları bilinçli biçimde değerlendirmesiyle bir zenginliğe de dönüşebilir. Nitekim köy kültüründen gelen dayanışma, yardımlaşma, misafirperverlik ve komşuluk gibi değerler şehir hayatına taşındığında toplumsal ilişkileri daha da  güçlendirmektedir. Buna karşılık gösteriş, tüketim tutkusu, bencillik ve çıkarcılık gibi alışkanlıkların benimsenmesi, kültürel değişimin insanî gelişmeye dönüşmesini engelleme potansiyeline sahiptir. Burada önemli olan, farklı kültürlerden ne alındığı kadar, alınan kültürel  unsurların insan hayatına ne kattığıdır.

Bu durum, teknolojik ilerlemenin ve kültürel değişimin kendiliğinden ahlâkî olgunlaşma sağlamadığını da göstermektedir. İnsan, dış dünyayı değiştirmekte ve yeni imkânlar üretmekte oldukça başarılıdır; fakat kendi iç dünyasını, zaaflarını ve davranışlarını değiştirmekte aynı başarıyı gösterememektedir. Bencillik, hırs, gösteriş, çıkarcılık, öfke, duyarsızlık ve adaletsizlik gibi insana özgü zaaflar, ciddi bir ahlâk ve karakter eğitimi olmadan kolayca ortadan kalkmamaktadır. Bu sebeple teknolojik ve ekonomik gelişmenin, insan ilişkilerinde de kendiliğinden iyileşme sağlayacağını düşünmek ise asla doğru değildir.

Sonuç olarak kültürel değişme ile medenîleşme birbirinden farklı süreçlerdir. Kültürel melezleşme, farklı kültürlerin karşılaşmasıyla ortaya çıkan yeni alışkanlıkları, yaşam biçimlerini ve değerleri ifade ederken medenîleşme, insanın düşünce ve davranışlarında, toplumsal ilişkilerinde ve ortak yaşam kültüründe ulaştığı ahlâkî olgunluğu ifade eder. Birincisi kültürel değişimle, ikincisi insanî ve toplumsal gelişimle ilgilidir. Bu nedenle köyden şehre göç etmek, geleneksel hayattan modern yaşama geçmek veya farklı kültürlerin unsurlarını benimsemek tek başına medenîleşme anlamına gelmez. Nitekim  köyde yaşayan bir insan  medenî  bir davranış sergilerken, şehirde yaşayan bir  insan da  aynı medenî davranışı sergilemeyebilmektedir.

Burada asıl mesele; insanın hak, adalet, nezaket, sorumluluk ve karşılıklı saygı gibi değerleri sadece benimsemesi değil, bu değerleri aynı zamanda davranışlarına ve toplumsal ilişkilerine  de yansıtıp yansıtamamasıdır. Bu da ancak insanın kendisini geliştirme iradesini, ahlâkî olgunluğa dönüştürmesiyle mümkündür.

Prof. Dr. Celal Kırca

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube

 

 

Recent Posts

  • Genel

YANLIŞI SÖYLEMEK YETMEZ, DÜZELTTİRMEK GEREKİR

YANLIŞI SÖYLEMEK YETMEZ, DÜZELTTİRMEK GEREKİR Bir konuda pişman değilim ama hayıflanıyorum. Erbakan hocayla birlikte çalıştığımız…

10 dakika ago
  • Makale

YALAN, MÜSLÜMAN SÖZÜ OLMAZ, OLAMAZ!…

YALAN, MÜSLÜMAN SÖZÜ OLMAZ, OLAMAZ!… Yalan, karşıdakine zarar vermek veya kendine menfaat sağlamak, konforunu artırmak,…

45 dakika ago
  • Gündem

FEYYAZ ŞERİFOĞLU’NDAN “SELAMÜNALEYKÜM” TARTIŞMASINA TEPKİ: ALLAH’IN SELAMINI VERMEK NEDEN GÜNDEM OLDU?

FEYYAZ ŞERİFOĞLU’NDAN “SELAMÜNALEYKÜM” TARTIŞMASINA TEPKİ: ALLAH’IN SELAMINI VERMEK NEDEN GÜNDEM OLDU? Oyuncu Feyyaz Şerifoğlu'nun bir…

1 saat ago
  • Gündem

Cumhurbaşkanı Erdoğa’nın Bilgisi Var mıydı?

Fatih Altaylı, Fon Krizinde: Cumhurbaşkanı Erdoğa'nın Bilgisi Var mıydı? Gazeteci Fatih Altaylı, gündemi sarsan fon…

2 saat ago
  • Genel

PEKİ, YILLIK YAKLAŞIK 10,15 TRİLYON, AYLIK YAKLAŞIK 845 MİLYAR VE GÜNLÜK YAKLAŞIK 28 MİLYAR FAİZ VURGUNUNU KİM ARAŞTIRACAK?

Fon Vurgununu Devlet Araştırıyor Tamam da… PEKİ, YILLIK YAKLAŞIK 10,15 TRİLYON, AYLIK YAKLAŞIK 845 MİLYAR…

2 saat ago
  • Gündem

Oliver Stone’dan Tarihi Gazze Uyarısı: Yüzyılın En Karanlık Dönemi

Oscar Ödüllü Yönetmen Oliver Stone’dan Tarihi Uyarı: "Yüzyılın En Karanlık Dönemi" Amerikalı ünlü film yapımcısı,…

2 saat ago