Şapka Kanunu: Yürek Yakan İdamlar

Şapka Kanunu’nun Gölgesinde Unutulan Zulüm: Yürek Yakan İdamlar

Cumhuriyet’in erken dönemindeki “modernleşme” adımları, bugün hâlâ tartışma konusu. 25 Kasım 1925’te kabul edilen 671 sayılı Şapka İktisası Hakkında Kanun, fes ve sarık gibi geleneksel başlıkları yasaklayarak şapkayı zorunlu kıldı.

Resmi tarih bu değişikliği “Batı normlarına uyum” olarak sunsa da, Anadolu’da binlerce insanın hayatını karartan bir baskı dalgası başlattı. Kanuna muhalefet edenler, İstiklal Mahkemeleri’nde hızlı ve tartışmalı yargılamalarla idama mahkûm edildi; hapis, sürgün ve infazlar, halk arasında derin yaralar açtı.

Tarihçi kaynaklara göre, kanunun yürürlüğe girmesinden sonraki aylarda Sivas, Rize, Erzurum, Maraş ve Giresun gibi illerde en az 18-52 kişi idam edildi. Resmi belgelerde 190 infaz kaydedilse de, bazı araştırmacılar gerçek sayının binleri bulduğunu savunuyor. Sivas’ta şapka aleyhine afiş asanlar arasında İmamzâde Mehmet Necati Efendi, 28 Kasım 1925’te asıldı. Rize’de Ulu Cami önünde toplanan 143 kişiden 8’i idam cezası aldı. Erzurum’da ise “Gavur memur istemeyiz” sloganı atan köylüler kurşuna dizildi; bir annenin, Çanakkale gazisi eşi ve oğulları için yalvaran feryadı, zulmün en çarpıcı simgesi haline geldi.

Bu infazlar arasında en çok tartışılanı, İskilipli Atıf Hoca’nınki. Kanundan 1,5 yıl önce yazdığı “Frenk Mukallidliği ve Şapka” risalesi bahane edilerek 4 Şubat 1926’da Ankara’da idam edildi. Hoca, şapka karşıtlığını dini gerekçelerle savunmuş, ancak İstiklal Mahkemesi “halkı isyana teşvik” suçlamasıyla hüküm verdi. Tarihçi Mustafa Armağan, bu olayı “dünya tarihinde benzeri görülmemiş bir zulüm” olarak nitelendiriyor ve idam edilenlerden özür dilenmesi gerektiğini vurguluyor.

Şapka Kanunu, Anayasa’nın 174. maddesiyle koruma altında kalsa da, bugün bile yürürlükte. Eleştirmenler, bu “inkılap kanunu”nun tepeden inme dayatmaların simgesi olduğunu söylüyor. Anadolu halkının direnişi, sadece bir başlık değil, kültürel kimlik mücadelesiydi. Peki, bu karanlık sayfalar ne zaman aydınlanacak? Tarih, sessiz mağdurların sesini bekliyor.