TÜRKÇE KUR’AN, TÜRKÇELEŞEN DİN

TÜRKÇE KUR’AN, TÜRKÇELEŞEN DİN

“Bir ülke ki camiinde Türkçe ezan okunur, Köylü anlar mânasını namazdaki duanın…”

Ziya Gökalp’ın Vatan adlı şiirinde yer alan bu dizeler, Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında din, dil ve millî kimlik arasındaki ilişkinin nasıl tasavvur edildiğini anlamak bakımından dikkat çekici bir örnektir. Şiirde ortaya konulan yaklaşım, dinî hayatın halk tarafından anlaşılabilir bir dile taşınmasını, millî kimliğin ve vatan bilincinin güçlendirilmesinin unsurlarından biri olarak görmektedir.

Bu yaklaşımın kökleri Cumhuriyet döneminden daha geriye, Osmanlı’nın son dönemlerinde gelişen Türkçülük ve yenileşme hareketlerine kadar uzanmaktadır. Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte ise dilde sadeleşme ve millîleştirme politikaları, dinî alanda da çeşitli uygulamalarla kendisini göstermiştir. Kur’an’ın Türkçe meal ve tefsirlerinin hazırlanması, bazı hadis kaynaklarının Türkçeye kazandırılması ve Türkçe ezan uygulaması, bu dönemde dinî bilginin toplum tarafından doğrudan anlaşılabilmesi düşüncesinin somut örnekleri arasında yer almıştır.

Burada önemli olan husus, söz konusu girişimlerin yalnızca dinî metinlerin tercümesi olarak değerlendirilmemesidir. Bunlar aynı zamanda Cumhuriyet’in dil, milliyetçilik, modernleşme ve laiklik anlayışının kesiştiği bir alan meydana getirmiştir. Dolayısıyla “Türkçe Kur’an” veya “Türkçeleşen din” meselesi, yalnızca dinî bir tartışma değil; aynı zamanda dil politikası, millî kimlik ve modernleşme ekseninde ele alınması gereken tarihsel bir konudur.

Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde Türkçeleştirme ve öz Türkçecilik düşüncesinin dil alanında oldukça ileri boyutlara ulaştığı da bilinmektedir. Atatürk’ün bir dönem “Kemal” adının yazımını “Kamâl” biçiminde kullanması bu dönemin dil anlayışının dikkat çekici örneklerinden biridir. Ancak bu kullanım daha sonra terk edilmiştir.

Öz Türkçecilik ve Türkçülük düşüncesinin bir başka önemli boyutu ise Türk dünyasıyla kültürel ve fikrî bütünleşme arayışıdır. Bu düşüncenin en önemli isimlerinden biri olan Kırım Tatar aydını İsmail Gaspıralı’nın “Dilde, işte, fikirde birlik” şeklinde özetlenen yaklaşımı, farklı coğrafyalarda yaşayan Türk topluluklarının ortak bir kültürel zeminde buluşmasını amaçlayan önemli bir fikir çerçevesi oluşturmuştur.

Bu noktada din meselesi de dil ve kültür politikalarından bağımsız düşünülemez. Türk dünyasının ortak bir kültürel zeminde buluşması hedeflenirken, farklı bölgelerdeki Türk topluluklarının kullandığı dilin sadeleştirilmesi ve ortaklaştırılması önemli görülmüştür. Cumhuriyet döneminde dinî terminoloji ve ibadet dilinin Türkçeleştirilmesine yönelik girişimleri de bu daha geniş modernleşme ve millîleştirme tartışmaları içinde değerlendirmek mümkündür. Bununla birlikte, bu politikaların tamamını yalnızca Türk dünyasıyla bütünleşme hedefinin sonucu olarak açıklamak tarihsel açıdan fazla indirgemeci olacaktır. Laiklik, halkın dinî bilgiye doğrudan ulaşması, ulus-devlet inşası ve dilde sadeleşme gibi farklı gerekçeler de aynı süreçte etkili olmuştur.

Cumhuriyet’in ilk döneminde gerçekleştirilen bu uygulamalar, sonraki yıllarda önemli siyasal ve toplumsal tartışmalara yol açmıştır. Özellikle Demokrat Parti iktidarıyla birlikte Türkçe ezan uygulamasının sona ermesi, dinî alandaki devlet politikalarının yeniden şekillenmesinin sembolik örneklerinden biri olmuştur. Böylece dinin dili konusunda birbirinden oldukça farklı iki yaklaşım belirginleşmiştir.

Bir tarafta laik Cumhuriyet anlayışını ve dinin anlaşılabilir bir dille toplum tarafından öğrenilmesini savunanlar; diğer tarafta dinî hayatın geleneksel biçimiyle, özellikle Arapça ibadet diliyle sürdürülmesini savunanlar yer almıştır. İlk grupta yer alanların önemli bir bölümü, dinî metinlerin anlaşılmamasının insanların dinî otoritelere ve aracılara bağımlılığını artırdığı görüşündedir. Onlara göre kişi, inandığı dinin temel kaynaklarını doğrudan anlayabilirse din adına ortaya konulan yanlış veya istismara açık yorumları daha kolay sorgulayabilir.

Bu yaklaşımın temel varsayımı şudur: Dinî bilginin anlaşılabilir hale gelmesi, bireyin din karşısındaki özerkliğini artıracaktır.

Ancak burada üzerinde durulması gereken önemli bir soru bulunmaktadır: Dinî metinlerin anlaşılması, zorunlu olarak dindarlığın artmasına mı yol açar?

DİN ANLAŞILINCA DİNDARLIK ARTAR MI?

İnternetin ve dijital iletişim teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla birlikte dinî bilgiye erişim konusunda geçmiş dönemlerle kıyaslanamayacak ölçüde büyük bir değişim yaşanmıştır. Günümüzde Kur’an’ın farklı Türkçe mealleri, tefsirler, hadis kaynakları ve çeşitli dinî yorumlar birkaç dakika içinde erişilebilir durumdadır.

Dolayısıyla geçmişte ileri sürülen “İnsanlar dini anlamadıkları için dinden uzaklaşıyor” şeklindeki tezin bugün yeniden sorgulanması gerekmektedir.

Çünkü artık temel dinî kaynaklara Türkçe olarak ulaşabilmenin önünde teknik anlamda önemli bir engel bulunmamaktadır. Buna rağmen toplumun dinî tutumlarında meydana gelen değişimleri yalnızca “dinî metinlerin anlaşılmaması” üzerinden açıklamak mümkün değildir.

Hatta burada ters yönde işleyen bir süreçten de söz edilebilir.

Dinî metinlerin Türkçe olarak okunması, bazı insanlar açısından dine bağlılığı güçlendirebilirken, bazıları açısından daha fazla sorgulama ve eleştirel değerlendirmeye yol açabilmektedir. Kişi, daha önce yalnızca dinî otoritelerden duyduğu bir hükmü veya anlatıyı doğrudan kaynak üzerinden inceleme imkânına kavuştuğunda, kendi inanç dünyasını yeniden değerlendirebilmektedir.

Bu nedenle “din anlaşılır hale gelirse dindarlık artar” şeklindeki varsayım, kendiliğinden gerçekleşen bir neden-sonuç ilişkisi olarak kabul edilemez.

Tam tersine, bilginin artması bazı kişilerde inancın güçlenmesine, bazılarında ise şüphe ve sorgulamanın artmasına yol açabilir. Burada belirleyici olan yalnızca metnin hangi dilde okunduğu değil; kişinin eğitim düzeyi, kültürel çevresi, dinî bilgi birikimi, yorumlama biçimi ve içinde bulunduğu toplumsal koşullardır.

Bu durum, dinî otoritelerin ve cemaat yapılarının rolünü de değiştirmektedir. Kaynaklara doğrudan erişimin artması, geleneksel dinî aracılık mekanizmalarının mutlak otoritesini zayıflatabilir. Ancak bu durum aynı zamanda bilgi kirliliğini, birbirinden farklı ve çelişkili yorumların yayılmasını da beraberinde getirebilir. Dolayısıyla dijital çağda sorun yalnızca “dine erişim” değil, doğru, güvenilir ve eleştirel dinî bilgiye erişim sorunudur.

Bu çerçevede, dinî kaynakların Türkçeye çevrilmesini tek başına toplumun dindarlığını artıracak veya azaltacak bir araç olarak görmek yerine, bireyin dinî bilgiyle kurduğu ilişkinin dönüşümünün bir unsuru olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.

ÇÖZÜM NE?

Bugün Türkiye’de din eğitimi açısından oldukça geniş bir kurumsal yapı bulunmaktadır. İmam hatip okulları, ilahiyat fakülteleri, Kur’an kursları ve Diyanet İşleri Başkanlığı gibi kurumlar, toplumun dinî bilgi ihtiyacının karşılanmasında önemli roller üstlenmektedir.

Buna rağmen özellikle genç kuşakların dinle ilişkilerinde değişimler yaşanması, meselenin yalnızca eğitim kurumlarının sayısı veya dinî bilgiyi aktarma kapasitesi üzerinden açıklanamayacağını göstermektedir.

Asıl soru belki de şudur:

İnsanlara daha fazla dinî bilgi vermek mi gerekir, yoksa onların dinî bilgiyle sağlıklı, eleştirel ve özgür bir ilişki kurabilecekleri bir düşünce ortamı mı oluşturulmalıdır?

Bu iki yaklaşım birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir. Ancak modern toplumda dinî bilginin yalnızca aktarılması yeterli değildir. Bilginin nasıl öğretildiği, hangi yöntemlerle yorumlandığı, eleştiriye ne ölçüde açık olduğu ve bireyin kendi kanaatini oluşturmasına ne kadar imkân tanındığı da önem taşımaktadır.

Dolayısıyla Türkiye’nin din tartışmasını yalnızca “Arapça mı, Türkçe mi?” ikiliğine indirgemek eksik bir yaklaşım olacaktır. Asıl mesele, bireyin dinî metinlere hangi dil üzerinden ulaştığından daha geniştir.

Mesele; dinî bilginin niteliği, eğitim yöntemi, yorum çeşitliliği, bireysel özgürlük, dinî otoritenin konumu ve modern toplumun değişen değerleriyle din arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağıdır.

Belki de bugün sorulması gereken temel soru şudur:

Türkçe Kur’an toplumu dindarlaştırdı mı? Yoksa Türkçe Kur’an, insanların dinle daha doğrudan ve daha sorgulayıcı bir ilişki kurmasının önünü mü açtı?

Bu sorunun cevabı, yalnızca dinî metinlerde değil; Türkiye’nin son yüzyıldaki eğitim, kültür, siyaset ve toplumsal değişim tecrübesinde aranmalıdır.

ADNAN ONAY / ULUSLARARASI SİYASET UZMANI
Yazarımız ‘Adnan Onay’ın’ DİĞER YAZILARINA ULAŞMAK İÇİN BURAYA ”TIKLAYINIZ”
İslami Haber ”MİRAT” – YouTube