YAŞLILIK VE HASTALIKLARA RAĞMEN LİDERLERİN KOLTUK DİRENCİNİN PSİKO-SOSYAL DİNAMİKLERİ

Siyaset bilimi ve liderlik psikolojisinin en kadim, bir o kadar da trajik paradokslarından biri şudur: Bir siyasî lider; ilerleyen yaşına, ağır hastalıklarına, zihnî ve bedenî yıpranmasına ya da üst üste gelen başarısızlıklara rağmen neden makamını terk etmez?

Dışarıdan bakıldığında rasyonel akılla bağdaşmayan bu direnç, genellikle bireysel hırs veya koltuk sevdasıyla açıklanarak geçiştirilir. Oysa siyaset psikolojisi, davranışsal iktisat ve liderlik patolojisi literatürü; bu durumun çok daha derin, yapısal ve evrensel psiko-sosyal mekanizmalardan beslendiğini ortaya koymaktadır.

“Hubris Sendromu” ve “Kudret İllüzyonu”

“Hubris Sendromu”, kelime anlamı olarak “aşırı kibir”, “gurur” veya “küstahlık” demek olan antik Yunanca “hybris” kelimesinden türetilmiştir. Siyaset bilimi ve psikoloji literatüründe ise “iktidar zehirlenmesi” veya “gücün sarhoşluğu” olarak tanımlanan özel bir liderlik patolojisidir. Nörolog ve siyasetçi Lord David Owen’ın kavramsallaştırdığı Hubris (Kibir) Sendromu, uzun süreli iktidarın insan beyni ve gerçeklik algısı üzerindeki yıkıcı etkisini inceler. Uzun yıllar zirvede kalmak, beyindeki empati merkezini köreltirken, liderde “Kudret İllüzyonu” meydana getirir.

Bu psikolojiye kapılan lider, kendisini sıradan insan biyolojisinin, doğanın ve hatta zamanın kanunlarının üzerinde görür. Bedeni sinyaller verse ve kronik rahatsızlıklar kapısını çalsa bile zihnindeki “Ben vazgeçilmezim, irademle bu süreci de yönetirim” inancı, o kadar güçlüdür ki, acziyetini rasyonel bir içgörüyle değerlendirme yetisini yitirir. Siyaset sahnesinde sağından soluna pek çok figürün sağlık sorunlarına veya ilerleyen yaşlarına rağmen sahneden çekilmeme kararlılığı, bu illüzyonun zihnî altyapısını oluşturur.

“Kayıp Aversionu” ve Güvenlik İkilemi

Davranışsal iktisat ve psikolojinin en temel kavramlarından biri olan “Kayıp Aversionu” (Kayıptan Kaçınma), insan zihninin kaybetme acısını kazanma mutluluğundan katbekat daha şiddetli hissettiğini söyler. Yani, insanlar, “kazanma” ihtimalinden çok, “elindekini kaybetme” riskine karşı aşırı derecede korumacı (ve bazen rasyonel olmayan bir şekilde dirençli) davranır. Siyasî liderler için koltuğu devretmek; sadece sıradan bir emeklilik değil, bütün koruyucu kalkanları kaybetmek anlamına gelir.

• Dokunulmazlığın Sonu: Koltuktayken korunan siyasî ve hukukî zırh, bırakıldığı an kalkacaktır. Geçmişteki kararların sorumluluğuyla yüzleşme riski, liderin bilinçaltında varoluşsal bir korku yaratır.
• Kuşatılmışlık: Lider zayıfladıkça, etrafındaki iç çemberin de (danışmanlar, parti kurmayları veya yakın çevre) varlığını sürdürmesi, o koltuğa bağlıdır. Bu karşılıklı bağımlılık, lideri her ne pahasına olursa olsun koltukta kalmaya zorlayan bir güvenlik ikilemi doğurur.

“Benden Sonra Tufan” ve Halefiyet Korkusu

Liderlerin koltuğu bırakmamasının en büyük yapısal sebeplerinden biri, şeffaf ve kurallara bağlı halefiyet (yerine geçecek kişiyi belirleme) mekanizmalarının işletilmemesidir. Kurumsallaşamamış siyasî yapılarda/partilerde lider, kendi gücünü paylaşacak güçlü bir “iki numaralı adam“ın yetişmesine bilinçli veya bilinçsiz olarak izin vermez.

• Tehdit Algısı: Güçlü bir halef, doğal bir “veliaht” değil, liderin tahtını erken sarsacak bir “tehdit” olarak algılanır.
• Yokluk Korkusu: Zamanla lider zihninde şu dogmayı üretir: “Eğer ben bırakırsam parti parçalanır, hareket dağılır, ideolojik çizgi kaybolur.” Türk siyasî tarihinde gerek iktidar partilerinde gerekse Alparslan Türkeş (MHP) veya Necmettin Erbakan (Milli Görüş çizgisi) gibi hareketin kurucu ve simge isimlerinde görülen, yaşlılığa ve sağlık sorunlarına rağmen genel başkanlığı bırakmama refleksleri tam da bu “benden başka kimse bu yapıyı ayakta tutamaz” inancıyla beslenmiştir. Bu gibi liderlerin karizması o kadar büyüktür ki, delege yapısı ve parti tabanı, lider hayatta olduğu sürece onun alternatifi bir ismi meşru görmemiştir.
• Son Nefese Kadar Liderlik: Türkeş, 1997 yılında 80 yaşında vefat edene kadar aktif genel başkanlık görevini sürdürmüştür. Erbakan, 2010 yılında (84 yaşında), ağır sağlık sorunlarına ve ilerleyen yaşına rağmen Saadet Partisi Genel Başkanlığına tekrar seçilmiş ve 2011’deki vefatına kadar görev başında kalmıştır. Özetle; Alparslan Türkeş ve Necmettin Erbakan, Türk siyasî kültüründe “kurucu-karizmatik lider” modelinin en net iki temsilcisidir. Her iki lider de hayatlarını temsil ettikleri davaya adamış, bu adanmışlık ise onları kitleleri nezdinde “ebedî lider” konumuna taşıyarak, son nefeslerine kadar siyaset sahnesinde tutmuştur.

Sembolik Kutsallık ve Kimlik Erimesi (Parti Benim / Devlet Benim)

Max Weber’in karizmatik otorite teorisi bağlamında değerlendirildiğinde, uzun süre siyaset sahnesinde kalan veya partisini sıfırdan inşa eden liderler için siyaset bir meslek olmaktan çıkar; hayatın bizzat anlamı haline gelir. Liderin kimliği, kurduğu partiyle ya da temsil ettiği gelenekle tamamen özdeşleşmiştir. Bu noktada siyasetten çekilmek, ruhî bir boşluk olarak algılanır.

İster merkez sağda/solda ister muhalefet çizgisinde olsun, Türk siyaset kültüründe liderliğin bir bayrak yarışından ziyade ömür boyu süren bir “dava vasiliği” olarak görülmesi yaygındır. Örneğin, Devlet Bahçeli’nin çeyrek asrı aşan MHP liderliği veya Kemal Kılıçdaroğlu’nun üst üste gelen seçim yenilgilerine ve ağır parti içi değişim baskılarına rağmen Kasım 2023’teki kurultaya kadar koltuğu bırakma yönündeki direnci, kendilerini partinin kurumsal kimliğinin ve ideolojik çizgisinin tek sigortası olarak görmelerinin birer yansımasıdır. Lider, kendisini hareketin ebedî sahibi saydığı için, emekliliği bir aidiyet kaybı olarak kodlar.

Netice-i Kelâm

Liderlerin yaşlılıklarına, hastalıklarına, yıpranmalarına veya başarısızlıklarına rağmen koltuğa yapışmaları; dışarıdan bakıldığında basit bir makam hırsı gibi görünse de aslında derin bir psiko-sosyal savunma mekanizmasıdır. Hubris Sendromunun oluşturduğu Kudret İllüzyonu, Kaybetme Korkusu, Halef Bırakmama Kaygısı ve kimliğin makamla mühürlenmesi, lideri kendi kurduğu mental/zihnî kalelerin içinde tutsak eder. Siyasî sistemler ve partiler; liderlerin şahsî karizmalarına endeksli olmaktan kurtulup kaide bazlı, parti içi demokrasi, kurumsal ve şeffaf denge mekanizmalarına kavuşmadığı sürece, koltuğu bırakmayı reddeden lider portreleri, siyaset sahnesinin değişmeyen trajedisi olmaya devam edecektir.

Bugün yaklaşık olarak 25 yıldan beri AK Parti hükümeti iktidardadır. Peki, Türk siyasetinin liderlik mimarisi göz önüne alındığında, Sayın Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ı bu teorik kategorilerin neresine konumlandırmak gerekir? Bu sorunun cevabını, tarihin objektif süzgecine ve okurun vicdanlı takdirine bırakalım.

Prof. Dr. Ali Seyyar

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube