EHL-İ SÜNNET: İSLAM DÜŞÜNCESİNDE ANA CADDE VE SAPMA HAREKETLERİ

EHL-İ SÜNNET: İSLAM DÜŞÜNCESİNDE ANA CADDE VE SAPMA HAREKETLERİ
Tarihsel Süreçte Sapmaların Başlangıcı
Müslüman toplumunda dinî sapma hareketleri, ilk olarak Hz. Peygamber’in (Sallallahu aleyhi ve sellem) vefatını takip eden dönemde, özellikle Hz. Ebubekir (Radiyallahu anh) zamanında ortaya çıkan zekâtı reddetme ve irtidat olaylarıyla kendini göstermiştir. Bu süreç, Hz. Osman’ın (Radiyallahu anh) şehadetiyle birlikte siyasi ve itikadi bir boyut kazanarak hızlanmıştır. Tarih boyunca, bu sapmaların önderleri, söylemleri ve ortaya çıktıkları coğrafyalar değişkenlik göstermiş olsa da, temelde yatan sebepler benzerlik arz etmektedir. Siyasi ihtilaflar, yeni Müslüman olmuş toplulukların önceki kültürel kodlarının etkisi, aklı naklin (vahyin) önüne geçirme temayülü ve nihayetinde modern dönemde İslam’ı çağdaş değerlerle uzlaştırma çabası, bu sapmaların başlıca motivasyon kaynakları olarak tespit edilebilir.

Ehl-i Sünnet’in Tanımı ve Merkezi Konumu
Ehl-i Sünnet, sadece belirli bir fıkhî mezhep değil, aksine İslam düşüncesinin ana gövdesini ve özünü teşkil eden bir çerçevedir. Bu çerçeve; Kur’an’ı ana kaynak kabul eden, Peygamber Efendimiz’i Kur’an’ı pratiğe döken en mükemmel örnek ve rehber olarak gören, onun sünnetine titizlikle tabi olan, ilk nesil sahabeleri dinî bilgiyi aktarmada “âdil” kabul eden ve onların yolunu takip eden Tâbiîn ile Etbâu’t-Tâbiîn neslinin anlayışını referans alan bir yapıdır. Ayrıca, bu temel üzerine inşa edilmiş, belirli bir ilmî metotla Kur’an ve Sünnet’ten içtihatlar yapan ulema geleneğini ve on dört asrı aşkın bir süredir Müslüman toplumlarda tatbik edilen pratikleri kapsar. Bu yönüyle Ehl-i Sünnet, İslam’ın ana caddesi ve koruyucu kalesidir. Bu merkezî çizgiden uzaklaşmak, bid’at ve dalâlet olarak nitelendirilen sapkın anlayışlara yakınlaşmak anlamına gelir.
Ehl-i Sünnet çizgisinde olmak Müslümanlığın gereği, onu korumak ve yaşatmak Müslümanın gayesi olmalıdır. Onu korumak, dinin aslına sadık kalmak için zorunludur.

Ehl-i Sünnet’i korumadığınız zaman kargaşaya, ümmetin birliğini dağıtmaya, her insanın dinden ne anladığının din olduğuna zemin hazırlarsınız. Günümüzde bazı insanlar kalkmış “geleneği reddediyoruz” diyerek dinden anladığını din zannediyor

Sapkın Dini Söylemlerin Analizi: Metodsuzluk ve Toplumsal Tehlike
Bahsi geçen şahısların en belirgin özelliklerinden biri, itikadi bir mezhebe olan bağlılıklarını açıkça beyan etmemeleridir. Bu durum, halk nezdinde kendilerini Ehl-i Sünnet olarak algılanmalarına yol açmakta; dolayısıyla söylemlerine itibar eden samimi Müslümanların itikatları, farkında olmadan ifsada uğramaktadır. Ehl-i Sünnet’i doğrudan hedef almak yerine, stratejik bir söylemle “geleneksel İslam”a itiraz ettiklerini iddia ederek bir telbis (kavram kargaşası) ortamı oluştururlar.

Bu grupların dikkat çekici bir diğer yönü ise, kendi içlerinde hiçbir temel dini mesele üzerinde uzlaşıya varamayacak derecede dağınık ve tutarsız olmalarıdır. Örneğin, kabir azabı, şefaat veya kadına yönelik bazı hükümler gibi konularda dahi aralarında mutabakat bulunmaz. Daha da ilginci, kelam ve akaid gibi derinlik ve uzmanlık gerektiren konuları tartışmaya açan bu kişilerin büyük çoğunluğu, günlük ibadet ve muamelelerde (abdest, cenaze, nikah vb.) Hanefi veya Şafii gibi köklü fıkıh mezheplerinin kurallarını pratikte taklit etmektedir. Bu durum, onların ilmi seviyelerinin yetersizliğini ve metodolojiden yoksun olduklarını açıkça ortaya koymaktadır.

Söz konusu gruplar heterojen bir yapı arz eder. Bir kısmı, Filistin meselesi, namaz gibi konularda ortak dini hassasiyetler taşıyabilir ve samimi (takvalı) görünebilir. Ancak modern döneme özgü kritik bir tehdit daha vardır: Bu hareketlerin bir kısmı, art niyetli olup dini tahrif etmek amacıyla dış destekli yapılanmalardır. Samimi görünenler dahi, İslam’ın ana cadde(si)ni tahrip ettikleri ve ümmetin itikadi birliğini bozdukları için, ulemanın ittifakıyla sapkın (dalâlet) ve bid’at ehli olarak kabul edilirler. Bu nedenle, ümmeti bunların şerrinden korumak, sapkınlıklarını teşhir etmek ve onlarla ilmi ve akli zeminlerde mücadele etmek dini bir vecibedir.

Bu bağlamda, bid’at ehlini, Ehl-i Küfr’den daha tehlikeli kılan temel bir unsur vardır: Açık bir küfrün söylemleri, Müslüman şuur tarafından kolayca teşhis ve reddedilir. Oysa bid’at ehli, “Kur’an”, “Allah” ve “din” gibi kutsal kavramları istismar ederek, zehirli fikirlerini meşru bir zemin üzerinden sunar. Bu da onların şerrinden korunmayı ve toplum nezdindeki etkilerini kırmayı oldukça zorlaştırır.
Gözlemlenen bir diğer taktik ise, kendi aralarında sürekli bir ihtilaf ve tutarsızlık içinde olmalarına rağmen, Ehl-i Sünnet’in üzerinde ittifak ettiği değerleri, sembolleri (şiarlar) ve ilmî birikimi (müktesabat) sistemli bir şekilde hedef almalarıdır. Hatta bazıları, bu tutumlarını “ümmeti birleştirme” gibi süslü bir iddiayla meşrulaştırmaya çalışır; oysa kendileri, tefrika içindeki en dağınık yapılardan birini oluşturmaktadır. Temel sorun, usul ve metottan yoksun, kendi akıl ve heveslerini merkeze alan ve dini metinlerden çıkardıkları sübjektif yorumları mutlak doğru zanneden bir anlayışa sahip olmalarıdır.

Tarihten Bir İbret Örneği: Hariciler ve Metotsuzluğun Vahim Sonuçları Dini metinleri sağlam bir metodoloji olmadan anlamaya çalışmanın tehlikeleri, İslam tarihinin en erken ve en trajik sapma hareketi olan Hariciler örneğinde somutlaşmaktadır. Hariciler, çok ibadet eden, sahabeleri görmüş, ana dilleri Arapça olan ve ilk dönem İslam toplumunun içinden çıkmış bir topluluktu. Hatta Sıffin Savaşı’na kadar Hz. Ali’nin (r.a.) ordusunda yer almışlardı.

Ancak, Kur’an’ı bütünlükten koparan, bağlamından (sîyak-sibak) ve sünnetin açıklayıcılığından uzak, usulsüz bir yaklaşımla ele aldılar. Yusuf Suresi’nin 40. ayetini, tarihsel ve metinsel bağlamından tamamen soyutlayarak, Hz. Ali, Hz. Muaviye ve taraftarlarını tekfir etmek için kullandılar. Bu metodsuzluk, onları sadece söylemle sınırlı kalmayan aksiyonel bir sapmaya sürükledi: Hz. Ali’yi (r.a.) şehit etmeye kadar vardırdı. Daha da çarpıcı olanı, bu suikastı gerçekleştiren Abdurrahmân bin Mûlcem’in, ölene kadar Kur’an’ı ezbere okumaya devam etmesiydi. İşte, dini anlamada sahih bir metot ve ölçüden (usul) yoksunluğun, ibadet ehli bir topluluğu dahi vardırabileceği vahim nokta budur. Bu tarihi vakıa, sathî ve metotsuz bir din anlayışının toplumsal birliği ve dini itikadı ne denli tahrip edici olabileceğinin en açık göstergesidir.

Ehl-i Sünnetin delilleri:
Kur’ân’ın Emri: Fırka Olmamak ve Cemaate Uymak
Allah Teâlâ, Âl-i İmrân Suresi 103. ayette buyurur: “Hepiniz Allah’ın ipine (Kur’ân’a) sımsıkı sarılın, bölünmeyin.”
Nisâ Suresi 115. ayette ise: “Kim kendisine doğru yol apaçık belli olduktan sonra Peygamber’e karşı çıkar ve müminlerin yolundan başka bir yola uyarsa, onu döndüğü yolda bırakırız ve cehenneme atarız.”
Hadis-i Şeriflerle Destek: Kurtuluş Ehl-i Sünnet’tedir

Peygamberimiz (s.a.v.): “Ümmetim 73 fırkaya ayrılacak, biri hariç hepsi ateştedir. O da cemaat (Ehl-i Sünnet)’tir.” (Tirmizî, Îmân, 18; Ebû Dâvûd, Sünnet, 1)
Bir başka hadis: “Size iki şey bırakıyorum: Allah’ın Kitabı ve sünnetim. Bunlara sarıldıkça sapıtmazsınız.” (Muvatta, Kader, 3)
Tarihî ve İçtimaî Zaruret: Ümmetin Birliği
Osmanlı’dan Abbâsîlere kadar İslam devletleri Ehl-i Sünnet üzerine kuruldu. İmam Mâturîdî ve İmam Eş’arî, akîdeyi sistemleştirdi; dört mezhep (Hanefî, Şâfiî, Mâlikî, Hanbelî) amelî birlik sağladı.

Akıl ve Mantık Açısından: Dengeli Yol
Ehl-i Sünnet, vasat ümmettir (Bakara Suresi, 143). Aşırı tefvîz (Mutezile) veya teşbih (Mücessime) gibi uçlardan kaçar.
İmam Rabbânî, Mektûbât’ında: “Ehl-i Sünnet’i korumak, bid’atleri susturmakla olur; yoksa din sulandırılır.”
Bölüm: Sapma Hareketlerinin İlmi Tasnifi: Ehl-i Bid’at ve Ehl-i Dalâlet
İslam âlimleri, tarih boyunca ortaya çıkan sapma hareketlerini, din dairesi içinde kalıp kalmama kriterine dayanarak iki ana kategoride tasnif etmişlerdir:

Ehl-i Bid’at: Bu kategorideki gruplar, dinin aslından (usul) herhangi bir şeyi reddetmezler. Ancak, zannî delillere dayanarak ve belli bir metodoloji takip ederek ulaştıkları sonuçlar itibarıyla Ehl-i Sünnet’in inanç esaslarıyla tam bir uyum içinde değillerdir. Müslüman âlimler, bu grupları -görüşleri sapkın olsa da- temel iman esaslarını korudukları için “Ehl-i Kıble” olarak, yani İslam toplumunun bir parçası saymışlardır. Şia’nın İsnâaşeriyye ve Zeydiyye kolları, Mutezile’nin bir kısmı ve Haricîler bu kapsamda değerlendirilmiştir.

Ehl-i Dalâlet: Bu kategori ise, her ne kadar kendilerini İslam’a nispet etseler de, temel iman esaslarından birini veya birkaçını inkâr etmek suretiyle İslam dairesinin dışına çıkan grupları tanımlar. Tarihte, Allah’ın (haşa) Hz. Ali’ye (Radiyallahu anh) hulul ettiğini (içine girdiğini) iddia eden gulât (aşırı) fırkalar; günümüzde ise Kur’an’ı yalnızca meali üzerinden anlamaya ve hüküm çıkarmaya çalışan, sünneti ve geleneksel tefsir birikimini devre dışı bırakan “Mealci” anlayış, Ehl-i Dalâlet’e örnek olarak gösterilebilir.

Sapmanın Ortak Metodolojisi
Sapma hareketlerinin ortak stratejisi, dinin temel iki kaynağı olan Kur’an ve Sünnet’in otoritesini zayıflatmaya dayanır. Bu gruplar, ya Hz. Peygamber’in (Sallallahu aleyhi ve sellem) otoritesini tamamen veya kısmen devre dışı bırakarak işe başlarlar. Ardından, kendi ön kabullerine ve nefsanî arzularına uygun düşen ayetleri, Kur’an’ın bütünlüğünden kopararak veya zorlama yorumlar (te’vil) yaparak yalıtılmış bir şekilde okurlar. Hadislere olan yaklaşımları, Kur’an’a olan yaklaşımlarından farklı değildir. Bu yöntem, nihayetinde sapkın fikirlerini meşrulaştırmak için kullandıkları bir araç haline gelir.

M.Emin CAN

YAZARIMIZ  “M.Emin CAN’IN”  DİĞER  YAZILARINA  ULAŞMAK  İÇİN  BURAYA  ”TIKLAYINIZ”