KIŞ NAĞMELERİNİ DİNLEMEK

KIŞ NAĞMELERİNİ DİNLEMEK

Kar yağışı yurdumuzda etkisini sürdürürken fırsatı değerlendirelim, diye düşündüm. Yazarlar, şairler kış mevsimini nasıl görmüş, neler söylemişler? Onların duyuş ve düşünüşleri bizim iç dünyamızda nasıl bir yer bulur, ses olur, yankılanır? Sanatın, sanatçının duygu aktarımı herkeste aynı şekilde tecelli etmese de bir keşif ve farkındalık süreci yaşayabilir miyiz?

Sanatçılar, bizim dile getiremediğimiz, derinlerde yatan duygularımıza tercüman olurken aynı zamanda estetik bir heyecan duymamıza da vesile olurlar. Duygularımızın açığa çıkması ya da duygularımızın sesini fark etmemiz kendimizi tanımamız, kendimize değer vermemiz açısından önemlidir. Estetik heyecan   dediğimiz güzelliğin, uyumun karşısında hissedilen duygu da önemlidir. Estetik haz bizi hayata bağlar, hayatı sevdirir, motivasyonumuzu tetikler. Sanatın ve sanatçının iç dünyamızın gelişimine katkısı, bu şekilde gerçekleşir. Yani duygu ve düşüncelerimizin çerçevesi genişlediği için daha bilinçli gözlerle hayata bakabiliriz.

“Kış Nağmeleri” başlığı ilk anda aklımıza Cenap Şahabettin’le Yahya Kemal Beyatlı’yı getirebilir. Her iki şairimizin de kışı anlatan şiirlerine seçtikleri başlık hemen hemen aynı anlamları çağrıştırıyor.  Önce Servet-i Fünun şairi Cenap Şahabettin, “Kışın Nağmeleri” demek olan Elhân-ı Şitâıyı yazmış. 1927 yılında da Yahya Kemal “Kar Mûsıkîleri” şiirini vücuda getirmiş. Her iki şiiri de derinlemesine incelemek bu sütuna sığmayacağı için biz şiirlerin özünden bahsetmekle yetineceğiz.

Elhân-ı Şitâ, kış nağmeleri anlamını taşıyor ama şiirde kışı hatırlatan hiç ses imgesi yok.  Karın durmaksızın yağışında ritmik bir ahenk bulan Cenap, şiirin dokusunu kurarken seçtiği kelimelerin müzikal uyumuyla bir beste yapmış gibi. Karın yağışı, durması ve yeniden yağmaya başlaması farklı aruz kalıplarıyla anlatılmış.

Kelimelerle hareketli bir kış manzarası çiziyor. Karlar kimi zaman saltanat bahçelerinin çiçeklerine, kimi zaman yasemin yapraklarına, kuş tüyüne benzetiliyor. Her tarafta sessizlik hüküm sürmektedir: “ Kapladı bir derin sükûta yeri karlar / Ki hamûşane dem -be-dem dem ağlar” diyor. Karın yağması bile sessiz ağlamaya benzetiliyor.  Kalplerin delice nağmeleri, güvercinlerin şiirleri baharda kalmıştır…Şair kendi ruhunun aksini tabiatta görüyor:

“Göklerden emeller gibi rîzân oluyor kar,   ( rîzân: dökülüp akan)

Her sûda hayalim gibi pûyan oluyor kar,    (pûyan : dalan, yüzen)

Bir bâd-ı hamuşun per-i sâfında uyuklar    (Bad-ı hamuşun per-i sâfı: suskun rüzgarın saf kanadı)

Tarzında durur bir aralık, sonra uçarlar”.

Elhan-ı Şita, kış mevsiminde baharın güzelliğini arayan ve bahara özlem duyanların zevkle okuyacağı bir şiirdir. Aslında şiirin güzelliği seslendirildiği zaman fark edilebilir. Şiir severlere İsmet Özel’in sesinden dinlemelerini tavsiye edebilirim.

Yahya Kemal’in “Kar Musikileri” şiirinde  ise karın sesi şöyle duyulur:

“Bin yıldan uzun bir gecenin bestesidir bu.
Bin yıl sürecek zannedilen kar sesidir bu.

Bir kuytu manastırda duâlar gibi gamlı,
Yüzlerce ağızdan koro hâlinde devamlı,

Bir erganun âhengi yayılmakta derinden…
Duydumsa da zevk almadım İslav kederinden.”

Kar sesini duyan var mıdır? Sanatçı hissiyatı farklı olduğu için dış dünyanın gerçeğini bambaşka şekillere bürüyerek algılayabilir. O, şiirinin oluşum aşamasını şöyle anlatır: ”Varşova’da elçilikte bulunduğum bir akşam odamda çalışıyordum. Dışarıda kar yağıyordu. Orada kar başladı mı günlerce aylarca durmadan yağar. İnsanda bin yıl sürecek bir yağış tesiri bırakır. Bir kuytu manastırda koro halinde söylenen dualar gibi gamlı ve bir erganun (org) ahengi insanda ne tesir yaratıyorsa orada yağan karın öyle hüzünlü ve devamlı bir sesi vardır… Kar mûsikîsi işte bu atmosferin ürünü…”

Yahya Kemal’in hüznünü fark eden hizmetkârı, hemen Tanburî Cemil Bey’in plağını getirip çalmaya başlıyor. Ardından Yahya Kemal’in ruh hali birden değişiyor:

Zihnim bu şehirden, bu devirden çok uzakta,
Tanbûrî Cemil Bey çalıyor eski plâkta.

Birdenbire mes’ûdum işitmek hevesiyle
Gönlüm dolu İstanbul’un en özlü sesiyle.

Sandım ki uzaklaştı yağan kar ve karanlık,
Uykumda bütün bir gece Körfez’deyim artık!”

Yahya Kemal, yorumu gerektirmeyecek net ve temiz bir Türkçeyle duygularını ifade etmiş.  Sevdiği şehirden uzakta, ruhuna yabancı olduğu insanların arasında, yalnızlığını, daha derinden hissediyor. “Duydumsa da zevk almadım İslav kederinden ”diyor. O, İstanbul’un en özlü sesini hissettiren Tanbûrî Cemil Bey’in plağını işitince içinde bulunduğu ruh halinden çıkıyor, gönlü teselli buluyor.

Türk ve dünya edebiyatında kış nasıl anlatılmış diye birçok yazılı kaynaklara baktım.  Baktığım kaynaklarda genellikle kışın zorlu şartlarından şikâyet, bahara hasret vardı. Kışı, Ahmet Hamdi Tanpınar gibi algılayan birini bulmaktı amacım, onun gibisine rastlayamadım.  Tanpınar, Antalyalı genç kıza yazdığı mektupta şöyle diyordu:

“Ergani madeninde üç yaşımda iken bir gün kendime rastladım. Çok karlı bir gündü. Ben sıcak ve buğulu bir camdan karla örtülü bayıra bakıyordum. Sonra birdenbire kar tekrar yağmaya başladı. Bir çeşit çok lezzetli bir hayranlık içinde kalmıştım. Bu ânı her karlı günde hatırlar ve yağmasını beklerim.”

Tanpınar, karın yağışında bulduğu güzelliği, kumluk sahilde dalgaların birbiri ardınca çığlar halinde gelişini seyrederken de buluyor. Sonsuzluk karşısında duyulan huşûya benzer bir his de diyebiliriz bu duygu durumuna. Sonsuzluk duygusunun en etkili tariflerinden birini Tanpınar’dan alalım: “Yıldızlı gece beni büyülerdi sanki. Sonsuzluk dalga dalga vücudumu ve ruhumu doldururdu. Bir Sümer rahibi gibi muhayyilem hep yıldızlarla meşguldü. Sırrın içinde yüzerdim.”

Tanpınar, sıcacık evinin buğulu camından kar yağışını seyrederken lezzetli bir hayranlık duyuyor. Öte yandan çetin kış şartlarıyla mücadele etmek zorunda kalanlar kışa destan yazıyorlar. Kıratoğlu Emîn (1884/1934) tarafından yazılmış “Kar Destânı” şiirinden de küçük bir kesit verelim:

Bir kar verdi Mevlâ nev˘-i belâdan

Âfet yagar gibi yagdı semâdan

Devâmı kırk beş gün indi hevâdan

Gark eyleyip gitdi bütün cihânı

Çok evler yıkıldı karın ucundan

Kurtlar memlekete doldu acından

1911 yılında Urfa’da 45 gün süreyle kesilmeden yağan kar üzerine yazılmış bu destan gibi, kışın afetinden bahseden başka destanlarımız da var.

Klasik edebiyatımızda kış tasvirlerinin yapıldığı şiirlere şitâiyye deniyor. Osmanlı toplumun sosyal ve kültürel yaşamının tüm canlılığıyla aktarıldığı bu eserlerde, sosyal hayatı büyük ölçüde etkileyen kış ve kışın tabiat ile insanlar üzerindeki etkileri anlatılıyor.

Buraya kadar yazdıklarımdan sonra gördüm ki kış mevsimini sevdirmek isterken kıştan çok baharın gelişini bekleyenlerin sesini duyurmuşum. Kışın güzelliğini fark edenler sanırım çocukluğunu soğuk ülkelerde geçirmiş olanlardır. Boris Pasternak’ın dizeleriyle yazımızı sonlandıralım, belki içimizde hoş bir iz bırakır:

KIŞ ŞİİRİ

Kapı açıldı, buharla doldu mutfak,

Soğuk, yuvarlana yuvarlana daldı içeri.

Her şey eskisi gibi oluverdi bir anda

Çocuk yıllarındaki o akşamlar gibi

Hava kupkuru ve tertemiz

Ve dışarda, beş adım ötede

Süklüm püklüm duruyor kış

Yüzü tutmuyor içeri girmeye

Nehir buz tutmuş, donmuş sepetçi söğütü.

Ve konsol üstünde bir ayna gibi

Bir buz tabakasına, enlemesine

Yerleşmiş kara gök kubbesi.

Ve karşısında onun, yol kavşağında,

-yarı yarıya kara gömülmüş kavşakta-

Seyrediyor bu aynada kendini

Kayın ağacı, saçında bir yıldızla.

Ve gizlice sezmektedir ki o

Kış, harikalarla doldurmuştur her yeri;

Kır evini, uzakta görülen,

Ve kendi tepelerini…

(Çeviren: Ataol Behramoğlu)

AYŞEGÜL ÜNAL

YAZARIMIZIN DİĞER YAZILARINI OKUMAK İÇİN LÜTFEN BU LİNKİ ZİYARET EDİNİZ

İSLAMİ HABER “MİRAT”

MİRATYOUTUBE