KÜRESEL BİR ÇIKMAZDAN ÇIKIŞ: MÜSLÜMANLARIN BEN-İDRAKİ

Günümüz uluslararası sisteminde küreselleşmenin yarattığı yüzeyselleşme ve Batı merkezli değer krizleri derinleşirken, medeniyetlerin varoluşsal zeminini belirleyen “ben-idraki” kavramı yeniden hayati bir önem kazanıyor. Sosyolojik katmanların ve konjonktürel siyasi kimliklerin ötesinde köklü bir bilinç halini ifade eden ben-idraki, Müslüman toplumların tarih boyunca sergilediği direnç odağının ve varoluşsal duruşunun ana motorunu oluşturuyor.

Batı medeniyetinin dışlayıcı ve hegemonik “güçlü ve sert” ben-idrakine karşılık; İslam’ın ben-idraki “güçlü ve ilkeli” yapısıyla tarih boyunca farklı kültürleri bünyesinde yaşatabilen kuşatıcı bir varlık alanı sunmuştur. Modernleşme süreçlerinin Batı-dışı toplumlara bir “medeniyet ihtidası” şeklinde dayatılması zihniyet kırılmalarına yol açsa da, Müslümanların özgün ben-idraki tarihteki ve günümüzdeki diriliğini muhafaza etmektedir.

Tevhid Eksenli Varoluş ve Şahsiyet İnşası

Müslümanların ben-idrakini diğer medeniyet prototiplerinden ayıran temel nitelik, Allah, insan ve tabiat arasındaki ilişkiyi kuran Tevhid inancıdır. Bu anlayış, Tanrı ile insan arasına giren her türlü kurumsal veya ideolojik ara kategoriyi reddeder. Bir Müslüman, varoluşunu anlamlandırmak için ne ruhban sınıfı gibi aracı kurumlara ne de seküler sistemlerin dayattığı baskıcı ideolojik aygıtlara ihtiyaç duyar. Allah’ı kendisine “şah damarından daha yakın” hisseden birey, ontolojik özgürlük ve güvenliğini doğrudan bu varoluşsal bağ üzerinden kurar.

Bu özgün ben-idraki altı temel boyutta tecelli etmektedir:

• Mekân: Coğrafyaları merkez-çevre hiyerarşisine tabi tutan sömürgeci mantığın aksine, Müslüman zihninde “Doğu da Batı da Allah’ındır”. Yeryüzünün tamamı insanlığın ortak ve eşit yaşama alanıdır.
• Zaman: Zaman, sadece son halkanın değerlerini mutlaklaştıran doğrusal bir hat değil, Yaratıcı gücün kesintisiz ve dinamik yaratılış faaliyetini yansıtan bir sürekliliktir.
• Bilgi: Akıl ve duyular ile vahiy arasında yaşanan çatışmalı ayrışmalar reddedilir. Vahiy, akıl ve gözlem, hakikati kavramada birbiriyle uyumlu çok boyutlu bilgi kaynakları olarak kabul edilir.
• Tabiat: Tabiat, üzerinde tahakküm kurulacak pasif bir nesne veya sömürülecek bir hammadde depolama alanı değil, Yaratıcının ayetlerini barındıran aktif bir ibretler alemidir.
• Allah-İnsan: İnsan ile Yaratan arasında mutlak ontolojik hiyerarşi korunurken, aracı kurumların kutsallaştırılması engellenmiştir.
• İnsan-İnsan: Biyolojik, etnik veya sınıfsal üstünlük iddiaları tamamen reddedilmiş; insan hakları ve adalet varoluşsal eşitlik ilkesine bağlanmıştır.

Küreselleşme Çağında Yeniden Yorumlanma Zarureti

Günümüzde yaşanan ekolojik krizler, uluslararası sistemdeki çifte standartlar ve seküler ideolojilerin vaat ettiği varoluşsal güvenliği sağlayamamış olması, medeniyet idraklerinin yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılıyor. Müslümanların ben-idraki, geçici reaksiyonel tepkilerden ibaret olmayıp insanlığın kaybettiği evrensel değerleri ihya etme kapasitesine sahiptir.

İslam’ın ben-idrakinin günümüz şartlarında zihinsel düzeyde yeniden kurulması, hem Müslüman bireyin kendisini sömürgeci ve modernist baskılardan özgürleştirmesi hem de Batı-merkezli hegemonyanın yarattığı tıkanıklığı aşacak evrensel bir çıkış yolu sunması açısından kritik bir önem taşımaktadır.

Yakup Döğer

Mirat Haber – YouTube