ÖLÜMLÜ BİR İLAH NASIL İCAT EDİLİR?

İnsanlık tarihi boyunca toplumların karşılaştığı en derin ve karmaşık sosyolojik meselelerin başında, otorite ile inanç arasındaki hassas çizgi gelir. Dinler tarihi, sosyoloji ve siyaset felsefesi perspektifinden bakıldığında; liderler, önderler ya da kriz dönemlerinde öne çıkan kurtarıcı figürler etrafında örülen “lider kültü“, yalnızca rasyonel bir siyasi sadakat biçimi olarak kalmamış, zaman zaman teolojik sınırları zorlayan bir kutsallaştırma pratiğine dönüşmüştür. Geçmişten günümüze uzanan bu süreklilik, iktidar alanını genişletmek veya korumak isteyen aktörler kadar, o aktörlere ilahi anlamlar yükleyen “ilah yapıcı” kitlelerin ve entelektüel çevrelerin psikolojisini de gözler önüne sermektedir.

Kült ve İlah Kavramlarının Teolojik ve Sosyolojik Çerçevesi

Sözcük kökeni itibarıyla Latince cultus, tapınma, ibadet kelimesine dayanan kült kavramı; mistik ve dinsel düzlemde, inancın merkezinde yer alan, yaratıcıyla ilişki kurmada birer aracı kabul edilen kutsallaştırılmış pratikleri ifade eder. Batı dillerindeki yaygın karşılığı “tapım, tapma veya ibadet” olan bu kavram, İslam düşünce geleneğinde sert bir eleştiriye tabi tutulmuştur.

İslam akidesinde, doğruluğu veya yanlışlığı sorgulanmaksızın ataların izinden gitmek (“Atalar Kültü”) yasaklanmış; verili ilahi hakikatin dışına çıkan her türlü hakikat arayışı ve bu arayışı ataların otoritesiyle meşrulaştırma çabası reddedilmiştir. “İlah” kelimesi ise sözlükte “tapınılan, yüceliği karşısında hayrete düşülen, gönülden bağlanılıp sığınılan ve duyularla idrak edilemeyen varlık” anlamına gelir. Kur’an ayetlerinde ilahlık vasfı yalnızca evrenin yegâne yaratıcısına, rızık vericisine ve hakimine verilmiş, insanların başka insanları veya cansız nesneleri ilah edinmesi şiddetle kınanmıştır.

Buna rağmen tarihsel tecrübe, insanlığın Allah inancının yanı sıra, toplumsal önderleri, kralları veya liderleri de zaman zaman “ilahlaştırarak” onların koyduğu kuralları kutsal birer yasa haline getirdiğini göstermektedir. Sekülerleşme süreçleriyle birlikte din ve dünya işlerinin birbirinden ayrıldığı öne sürülse de, insan zihnindeki bu aşkınlık ihtiyacı, modern çağda ölümlü liderler aracılığıyla yeniden üretilmiştir.

“İlah Yapıcılar” Tarihsel Arka Plan

Lider kültünün kendiliğinden var olması ve kitlelere mal olması imkânsızdır. Bu sürecin arkasında, liderin kişisel niteliklerinden ziyade, o kültü inşa eden ve besleyen “ilah yapıcılar” yer alır. Tarihsel süreç bize göstermektedir ki, ilahlık iddiasında bulunanlardan çok, onları bu makama taşıyan, pervasızca kutsallaştıran çevreler ve aydınlar topluluğu her zaman daha belirleyici olmuştur. Eğer bu “ilah yapıcılar” olmasaydı, liderlerin tekelci ve mutlakiyetçi iddialarının toplumsal bir zemin bulması mümkün olmazdı.

Din ve dünya işlerinin ayrıldığı iddiasıyla kurulan modern ulus-devletler, paradoksal bir şekilde kendi kutsalını, kendi ayinlerini ve kendi dogmalarını üretmiştir. Bu yeni dünyevi dinin inşasında, geleneksel dinin kavramları ve benzetmeleri adeta ödünç alınarak ölümlü liderlerin etrafında yeniden kurgulanmıştır.

Erken Cumhuriyet Dönemi ve Mustafa Kemal Kültünün İnşası

Türk siyasi ve yakın tarih yazımında bu durumun en somut ve yoğun örnekleri, erken Cumhuriyet döneminde Mustafa Kemal etrafında şekillenen söylemlerde görülmektedir. Dönemin aydınları, şairleri, bürokratları ve hatta eğitim müfredatı, Atatürk’ü sıradan bir asker veya devlet adamının ötesine taşıyan nitelendirmelerde bulunmuşlardır.

Ağaoğlu Ahmet’in kaleme aldığı satırlarda Atatürk’ün “Tanrının resulü” olarak tasvir edilmesi, bu sürecin erken evrelerini yansıtır. İlerleyen süreçte basında, edebi metinlerde ve şiirlerde bu sınırlar adeta ortadan kalkmıştır. Yaşar Nabi Nayır’ın şiirlerinde O’nun “Kâbe ve tapılacak kahraman” olarak anılması, Hikmet Turhan’ın onuncu yıl kutlamalarındaki hitabelerinde yer alan, gökteki yıldızların ve ilahların bile yok olabileceğini ancak “Gazi”nin ve cumhuriyetin baki kalacağını öne süren coşkulu ifadeler, dönemin entelektüel ikliminde lider kültünün ölümlü ilah yapıcılığının ulaştığı zirveyi göstermektedir.

Benzer şekilde, dönemin tanınmış simalarından Osman Nuri Ergin’in Atatürk’ün huzuruna çıkarken yaşadığı hisleri “ulu bir mabette mabudunun huzuruna çıkmış bir abit gibi vecid duymaktayım” şeklinde ifade etmesi; vefatının ardından Hasan Ali Yücel’in İslami teslimiyet ifadelerini uyarlayarak “Ondan geldik ona gitmekteyiz” demesi, bu kültün geleneksel dini ritüel ve terminolojiyle nasıl beslendiğinin çarpıcı kanıtlarıdır.

Eğitim Kurumları, Basın ve Yeni Nesillerin İnşası

Lider kültünün kalıcı olabilmesi ve kuşaktan kuşa aktarılabilmesi, yeni nesillerin bu ideolojik terbiye ile yetiştirilmesine bağlıdır. Erken Cumhuriyet döneminde ders kitaplarına ve ilkokul müfredatına yansıyan metinler, bu meşrulaştırma sürecinin en sistemli halini gözler önüne sermektedir.

İlkokul beşinci sınıf öğrencilerinin ders ödevlerine yansıyan “Her kötülükten kurtuluş çaresini onda buluyorum”, “Büyük Ata, Tanrının oğludur”, “Sana güneş mi desem, Tanrı mı desem” veya “O, erkinlik ve devrim Tanrısıdır” türündeki ifadeler, eğitimin çocuk zihninde nasıl bir kutsallaştırma ürettiğini açıkça ortaya koymaktadır. İngiliz yazar Grace Ellison’ın seyahatnamesinde aktardığı üzere, bir okul müfettişinin “Bizim peygamberimiz Gazidir. Arabistanlı zatla işimiz bitti” şeklindeki beyanı, bu dönüşümün kamusal alandaki resmi ideolojiyle nasıl bütünleştiğini dışarıdan bir gözle teyit etmektedir.

Günümüz Siyasetinde Lider Kültünün Sürekliliği ve Değişmeyen Zihniyet

Yakın tarihte Mustafa Kemal’le yoğunlaşarak kurumsallaşan lider kültü, günümüz Türkiye siyasetinde de farklı ideolojik ve muhafazakâr aidiyetlerle kesintisiz bir şekilde varlığını sürdürmektedir. İslami literatürde eleştirilen ve halk arasında “şeyh uçmaz mürit uçurur” sözüyle eleştirilen körü körüne bağlılık kültürü, ne yazık ki seküler ve muhafazakâr tüm modern siyasi yapılanmalarda tezahür bulmaktadır.

Günümüzde gerek laik/kemalist cenahta gerekse muhafazakâr iktidar çevrelerinde, liderlere atfedilen mutlak itaat, hata yapmazlık ve eleştirilemezlik zırhı bu durumun en güncel kanıtlarıdır.

Muhafazakâr kesimden bazı isimlerin ve tabandaki kimi vatandaşların liderler için “Allah benim ömrümden alıp ona versin”, “Allah’ın bütün sıfatlarını üstünde taşıyor” gibi ifadeler kullanması, lider kültünün ideolojiler üstü, kronik bir toplumsal refleks haline geldiğini göstermektedir. Siyasi mitinglerde açılan “Namazın kazası var, bu seçimin kazası yok” gibi pankartlar ve liderin iradesini her türlü dini ve hukuki kuralın üstünde tutan yaklaşım, insanlık tarihiyle yaşıt olan bu tapınma ve mutlak teslimiyet eğiliminin modern çağda da şekil değiştirerek tüm canlılığıyla devam ettiğini kanıtlamaktadır.

Yakup Döğer

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube