
Modern toplumlar; sanayi devriminin öngörülebilir yerel tehlikelerini geride bırakarak, nükleer riskler, iklim krizleri, salgınlar, küresel terör ağları ve siber tehditler gibi kestirilemez risklerin hâkim olduğu bir “Risk Toplumu” evresine girmiştir. Artan belirsizlikler ve korku iklimi karşısında devletler, güvenlik algısını önceliklendirmekte; toplumsal düzeni sağlama adına atılan adımlar ise şahsî özgürlükleri ve hukukî hakları ciddî bir baskı altına sokmaktadır. Bu yapısal dönüşüm karşısında modern devlet, meşruiyetini artık yalnızca klâsik refah dağıtımı veya geleneksel asayişten değil, “toplumu belirsizliklerden ve krizlerden koruma” işlevinden almaktadır. Liberal devlet modelinin modern riskler karşısında yetersiz kalması, idarenin gözetim, denetim ve risk yönetimi mekanizmalarını artırmasını zorunlu kılmıştır. Bu durum üç temel boyutta kendini göstermektedir:
– Birinci Yüz (Koruyucu Yüz): Toplumu salgınlardan, terörden, iklim krizlerinden ve siber saldırılardan korumak isteyen şefkatli ve önleyici modern yüz.
– İkinci Yüz (Baskıcı Yüz): Güvenlik paranoyası ve aşırı gözetim kontrolden çıktığında ortaya çıkan; şahsî özgürlükleri yok ederek, toplumu zapturapt altına alan otoriter yüz.
Gücün bu çift yönlü karakteri, sosyal ve psikolojik dinamikleri inceleyen akademik analizlerde de merkezî bir yer tutmaktadır. Buna göre devlet, toplum içindeki yaptırım gücünü tekelinde bulunduran yegâne meşru aktördür. Ancak demokratik toplumlarda devletin sahip olduğu bu büyük gücün kurumsal denetim ve güçler ayrılığı mekanizmalarıyla kontrol edilmemesi hâlinde, tarihteki tecrübelerde olduğu gibi otoriter rejimlere kapı aralanması kaçınılmazdır. Özetle; günümüz devlet modeli, küresel riskler karşısında toplumu koruyan modern bir kalkan işlevi görürken, hukukî sınırların muhafaza edilmemesi durumunda özgürlükleri boğan baskıcı bir kılıca dönüşme riskini her zaman bünyesinde barındırmaktadır.
İslâm siyaset ve hukuk felsefesinde devletin en temel iki meşruiyet sütunundan biri adalet, diğeri ise istikrarı ve huzuru sağlayan emniyettir (el-Emnü vel-İstikrâr). Kur’ân-ı Kerim’de Kureyş Suresi’nde şehrin/devletin iki büyük nimet olarak “açlıktan doyurulma ve korkudan emin kılınma” (min havfin) (Kur’ân, Kureyş Suresi, 106/4) ile vasfedilmesi, devletin güvenlik ve risk yönetimini en baştan aslî bir görev saydığını göstermektedir. Modern devlet sosyolojisinde ve özellikle Ulrich Beck’in Risk Toplumu teorisinde, modern öncesi toplumlar daha çok “kıtlık ve açlık riskleriyle” boğuşurken; modern toplumlar “teknolojik, ekolojik, epidemiyolojik ve güvenlik temelli krizlerle” sınanmaktadır. Âyet-i kerime, bir toplumun varlığını ve sürdürülebilirliğini tehdit eden iki temel varoluşsal kriz alanını tam merkezinden yakalar:
Modern Güvenlik ve Risk Devleti, meşruiyetini tam da bu iki alanı (sosyo-ekonomik emniyet ile fizikî/sosyolojik emniyet) eş zamanlı olarak yönetme ve koruma kabiliyetinden alır. Âyet metninde geçen “havf” (korku) kelimesi; sadece gerçekleşmiş bir suçu veya mevcut bir saldırıyı değil, geleceğe dönük bir tehdit algısını, belirsizliği ve risk beklentisini ifade eder. Güvenlik ve Risk Devleti’nin en ayırt edici özelliği, kriz veya suç ortaya çıktıktan sonra müdahale eden reaktif (tepkisel) bir yapıda değil; riskler, henüz somutlaşmadan tedbir alan önleyici bir karakterde olmasıdır. Âyet-i kerimede toplumun “korkudan (doğabilecek sosyal risklerden) emin kılınması” vaadi ve görevi, devlete kriz gelmeden önce yapıyı sağlamlaştırma, risk analizi yapma ve toplumun beka ile güvenliğini tehdit eden unsurlara karşı proaktif (ön alıcı) tedbirler alma mükellefiyetini yükler.
Âyetin yapısı dikkatle incelendiğinde, “besleme” (iktisadî/sosyal güvenlik) ile “emniyet sağlama” (fizikî/hukukî güvenlik) ardışık ve birbirini tamamlayan iki unsur olarak sunulur:
Bu durum, modern tipolojideki “Koruyan Devlet” (sosyal güvenlik ve yoksulluğu önleme) ile “Güvenlik ve Risk Devleti” (tehditleri bertaraf etme) modellerinin birbirini dışlayan değil, Kureyş Suresi 4. âyette belirtildiği gibi birbirini tamamlayan iki kurucu görev alanı olduğunu gösterir. Diğer taraftan Güvenlik ve Risk Devleti modelinin en büyük kırılma noktası, “korkuyu ve tehditleri bertaraf etme” gerekçesiyle kişilerin özgürlüklerini tamamen yok etmesi ve bir Polis Devletine dönüşme (Janus yüzü) riski taşımasıdır. Kureyş Suresi’ndeki bu ilâhî atıf, güvenliği bir baskı ve zapturapt aracı olarak değil; bir nimet, toplumsal huzur ve kulun haysiyetli hayatını sürdürebileceği bir özgürlük zemini olarak tanımlar. Dolayısıyla İslâm siyaset felsefesinde risk ve tehdit yönetimi, kamu otoritesine keyfî bir tahakküm imkânı vermez; aksine devlete, fertlerin can, mal ve akıl emniyetini adalet çerçevesinde koruma borcu yükler.
Kureyş Suresi 4. âyeti, modern devlet kuramındaki “Güvenlik ve Risk Devleti” ile “Sosyal/Yatırımcı Devlet” işlevlerinin tarihî ve ilâhî bir sentezidir. İslâmî Devlet, toplumunu hem iktisadî risklerden (açlık/yoksulluk) hem de varoluşsal tehditlerden (korku/kaos) koruyan önleyici ve şefkatli bir güvenlik kalkanı olmakla mükelleftir. Keşke bunu bizim yöneticilerimiz de anlasa ve buna göre devlet politikalarını biçimlendirseler. Zira güvenliği sadece bir baskı aracı olarak görmek yerine, vatandaşın can ve mal haysiyetini koruyan ilâhî bir emanet bilinciyle hareket etmek, toplumsal meşruiyetin de en temel şartıdır.