
15 Kasım 1983’te yani bundan tam 43 yıl önce kurulan Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC), uluslararası hukuk ve devletler teorisi açısından sadece tek bir devlet (Türkiye) tarafından tanınan, de facto (fiilî) olarak var olan ancak “hukukî olarak evrensel tanınırlığa sahip olmayan devletler” kategorisinin en tipik ve en çok tartışılan örneğini oluşturur. Bu durum, Georg Jellinek’in Üç Unsur Teorisi ve uluslararası hukuktaki tanıma teorileri bağlamında son derece özel bir inceleme alanı sunar:
1) Üç Unsur Teorisi Açısından KKTC: Jellinek’in kuramındaki üç maddî unsur (unsurlar teorisi) bakımından KKTC’nin durumu şöyledir:
– Staatsgebiet (Devlet Ülkesi): Ada üzerinde coğrafî olarak sınırları belli, belirli bir toprak parçası ve egemenlik alanı fiilen mevcuttur.
– Staatsvolk (Devlet Halkı): Bölgede sürekli ikamet eden, ortak bir toplumsal yapıya ve iradeye sahip yerleşik bir nüfus (Kıbrıs Türk halkı) bulunur.
– Staatsgewalt (Devlet İktidarı): Kendi yasama, yürütme, yargı organlarına, polisine ve idarî teşkilatına sahip etkin bir iktidar gücü eksiksiz bir şekilde işlemektedir.
Yani klâsik Jellinek kriterlerine göre KKTC, bir devletin maddî varlığı için, gereken yapısal unsurları fiilen karşılamaktadır.
Walter Maier, devlet tanımına dördüncü unsur olarak “anayasa”yı da ekler. KKTC, bu bağlamda şu özellikleri barındırır:
– Kurucu Anayasal Düzen: KKTC, kendi demokratik kurumları, yasama organı (Cumhuriyet Meclisi), bağımsız yargısı ve 1983 tarihli Anayasası ile organize olmuş eksiksiz bir hukuk düzenine sahiptir. Kelsen‘in “hukukî normlar piramidi” ve norm denetimi mekanizmaları (Anayasa Mahkemesi), devlet bünyesinde tam anlamıyla işlemektedir.
– Kriterlerin Tamlığı: Sealand gibi unsurlardan tamamen yoksun yapay yapılar veya anayasal düzeni bulunmayan geçici topluluklar aksine; KKTC, hem Georg Jellinek’in klâsik üç unsurunu (halk, toprak, iktidar) eksiksiz karşılamakta hem de Walter Maier’in aradığı “anayasal bütünlük” şartını fiilen sağlamaktadır.
Ancak yaşadığı temel çıkmaz, anayasasının veya kurumlarının eksikliğinden değil, tamamen uluslararası politikanın ve tanıma rejiminin (konstitutif teorinin katı tutumunun) bir sonucudur. İç hukukta son derece gelişmiş ve kurumsallaşmış bir anayasal düzene sahip olmasına rağmen, dış hukuktaki bu siyasî tanınmama durumu, onu uluslararası alanda eşsiz ve karmaşık bir statüde bırakmaktadır.
2) Tanıma Teorileri Işığında Durum (Deklaratif mi, Konstitutif mi?): KKTC’nin uluslararası hukuktaki konumu, tartıştığımız iki teori arasındaki çatışmayı gözler önüne serer:
– Açıklayıcı (Deklaratif) Teoriye Göre: Eğer bir yapının yukarıdaki üç unsuru tamamsa ve halkın kendi kaderini tayin hakkı (Self-Determination) gibi meşru temelleri varsa, diğer devletlerin tanıması ya da tanımaması onun hukuken devlet olma vasfını ortadan tek başına kaldırmaz. Bu açıdan bakıldığında KKTC hukuken (de jure) bir varlığa sahiptir.
– Kurucu (Konstitutif) Teoriye Göre: Uluslararası toplumun (özellikle Birleşmiş Milletler ve diğer devletlerin) onayı ve tanınması olmadan bir yapının tam anlamıyla uluslararası hukukî süjeye dönüşmesi mümkün değildir. Bu görüşü savunan uluslararası kurumlara göre (örneğin BM Güvenlik Konseyi’nin 541 ve 550 sayılı kararları), KKTC’nin kuruluşu, hukuken geçersiz kabul edilmekte ve tanınmamaktadır.
3) Sınırlı Tanınmanın Pratik Sonuçları (Uluslararası Tecrit ve Ambargolar): Sadece Türkiye Cumhuriyeti (TC) tarafından tanınması; KKTC’nin doğrudan diplomatik ilişkiler kurmasını, uluslararası anlaşmalara taraf olmasını ve Birleşmiş Milletler gibi küresel örgütlere üye olmasını engeller. Ekonomik, sportif ve kültürel alanda ağır ambargo ve kısıtlamalarla karşı karşıyadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarında, KKTC’deki iktidarın etkinliği kabul edilmekle birlikte, uluslararası hukuktaki tanınmama durumu sebebiyle hukukî sorumluluklar ve mülkiyet uyuşmazlıkları (örneğin mülk komisyonu süreçleri) karmaşık bir hukukî rejime tâbi kılınmıştır.
Sealand gibi unsurlardan tamamen yoksun (yapay ve mesnetsiz) mikro-yapıların aksine, KKTC, maddî unsurları (halk, toprak, iktidar) tam olan ancak siyasî ve jeopolitik sebeplerle evrensel tanınma duvarına çarpan özgün bir “fiilî devlet” (de facto state) statüsündedir. Ancak KKTC’yi Türkiye dışında özellikle Türk ve İslâm dünyasından başka devletlerin de tanıması, durumunu siyasî, hukukî ve pratik açıdan kökten değiştirirdi. Bu durum, uluslararası ilişkilerde ve devletler hukuku teorisinde çok kritik iki kavramı doğrudan etkilerdi: Tanınma (Recognition) ve Etkinlik (Effectiveness). Böyle bir senaryonun oluşturacağı değişimler, şu başlıklar altında incelenebilir:
– “Sadece Türkiye’nin Tanıdığı Devlet” Algısının Kırılması (Siyasî Meşruiyet): Şu anda KKTC’nin en büyük hukukî ve diplomatik dezavantajı, uluslararası alanda yalnızlaştırılmış olmasıdır. Diğer devletlerin de (örneğin Türk Devletleri Teşkilatı üyeleri veya İslâm İşbirliği Teşkilatı içindeki bazı aktörlerin) tanıması, KKTC’yi “tek bir ülkeye bağımlı de facto yapı” konumundan çıkarıp çoklu tanınmaya sahip bir aktör hâline getirirdi. Bu durum, Birleşmiş Milletler (BM) gibi uluslararası platformlarda ve Batı dünyasında kurulan diplomatik baskıyı hafifletir, KKTC’ye nefes aldırırdı.
– Kurucu (Konstitutif) Teori Açısından Hukukî Esneklik: Kurucu teoriye göre bir devletin uluslararası hukukî süje olabilmesi için, diğer devletler tarafından tanınması şarttır. Tek bir devletin (Türkiye) tanınması, bu şartı zayıf tutarken, bölgesel bir grup ülkenin (örneğin Türk dünyasının ortak iradesiyle) tanıması, uluslararası toplum nezdinde alternatif bir meşruiyet alanı meydana getirir. Hukuken “tanınma” eşiği, birden fazla devlet katılımıyla esnetilmiş olur.
– Diplomatik, Ekonomik ve Sosyal Ambargoların Delinmesi: KKTC’ye doğrudan uçuşların başlaması, limanların uluslararası deniz ticaretine açılması ve turizmin patlama yapması önündeki en büyük engeller kalkardı. Spora, kültürel etkinliklere ve uluslararası gençlik organizasyonlarına doğrudan katılım sağlanabilirdi. Türk ve İslâm dünyasından gelecek ekonomik yatırımlar ve diplomatik misyonlar (konsolosluklar, büyükelçilikler), KKTC ekonomisini dışa bağımlılıktan kurtarırdı.
– Kıbrıs Müzakere Masasındaki Güç Dengesi: Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) ve Yunanistan ikilisinin “tüm adanın tek meşru hükümeti biziz” tezi çok ağır bir darbe alırdı. “İki kesimli, iki egemen eşit devlet” veya “iki ayrı bağımsız devlet” temelindeki çözüm modelleri (örneğin konfederasyon veya iki devletli çözüm), uluslararası hukukta daha güçlü bir zemin kazanır; Rum tarafının masada uzlaşmaz tavır sergilemesini zorlaştırır çünkü Kuzey’in alternatif devlet ortakları (Türk-İslâm dünyası) resmiyet kazanmış olurdu.
Özetle; KKTC zaten Jellinek’in teorisine göre halkı, ülkesi, iktidarı ve anayasası olan eksiksiz bir devlet altyapısına sahiptir. Türkiye dışındaki ülkelerin de tanıması, onun maddî varlığını değil, uluslararası alandaki hukukî ve siyasî görünürlüğünü, güvenliğini ve geleceğini tamamen değiştirecek kilit bir eşik olurdu. T.C. hükümeti, dış politikasını KKTC’nin tanınması için, var gücüyle ağırlığını koymalıdır.