
Her yılın Kasım ayı geldiğinde, Türkiye sosyolojisi ve siyaseti, adeta kurgusal bir zaman tünelinden geçerek, gerilim katsayısı yüksek bir havayı solumaya başlar. Alttaki haber, bunun en bariz örneğidir:
“09:05’te gerginlik: Saygı duruşunda yürüyen kişi darp edildi!”[1]
10 Kasım sabahı saat 09.05’te Atatürk’ün ölümünü hatırlatmak maksadıyla kulakları tırmalayan, şehri adeta bir felaket anındaymışçasına inleten siren sesleriyle doruk noktasına ulaşır. Sivil savunma sistemlerinin, belediye araçlarının çıkardığı bu kesintisiz tiz ses, sadece zamansal bir duraklamayı değil; aynı zamanda toplumsal fay hatlarındaki o derin çatlağı bir kez daha görünür kılar.
O bir iki dakika boyunca, yolda yürürken adımlarını yavaşlatmayan, arabasında yoluna devam eden veya o esnada kendi gündelik hayat ritmini sürdürmek isteyen vatandaşlar; kimi zaman sözel tacizlerin, kimi zaman mahalle baskısının, hatta son yıllarda sıklıkla şahit olduğumuz üzere sivil linç girişimlerinin hedefi haline gelmektedir. “Neden saygı duruşunda durmadın?” sorusu, demokratik bir kamusal alanda yöneltilen meraklı bir sorunun ötesine geçerek, kişiyi “hain”, “öteki”, “gerici” veya “Atatürk düşmanı” ilan etmenin kestirme bir aracına dönüştürülür.
Oysa gözden kaçırılan ve hafızalardan silinmeye çalışılan temel bir hukuk normu vardır: 10 Kasım’da siren çaldığında saygı duruşunda bulunmak, yürürlükteki hiçbir yasa, yönetmelik veya mevzuatla vatandaşlara yüklenmiş kanunî bir zorunluluk değildir. Bu eylem, doğası gereği tamamen gönüllülük esasına dayanan, kişinin kendi vicdanî, fikrî ve değer yargıları çerçevesinde şekillenen sivil bir hürmet göstergesidir. Gönüllü olan bir ritüelin, devlet eliyle estirilen siren dalgasıyla bir “toplumsal itaate” dönüştürülmesi ve uymayanların psikolojik ya da fizikî şiddetle tehdit edilmesi, çağdaş demokrasi ve özgürlük ilkeleriyle tamamen çelişmektedir.
Türkiye’nin yakın tarihini incelediğimizde, kamu alanındaki bu katı ritüellerin ve baskı atmosferinin her zaman aynı tonda seyretmediğini görürüz. 1980 darbesinin ardından derinleşen resmî ideoloji baskısı, 10 Kasım günlerini adeta toplumsal bir yas tutma seansına, radyolarda ve televizyonlarda neşeli yayınların, müziklerin tamamen yasaklandığı bir kasvet gününe dönüştürmüştü.
Bu katı ve dayatmacı zihniyete ilk ciddî neşter, Merhum Başbakan Turgut Özal tarafından 1988 yılında vuruldu. Özal, Türkiye’nin dünyayla entegre olması, şahsî özgürlüklerin genişlemesi ve devletin toplum üzerindeki vesayetçi tutumunun yumuşatılması gerektiğine inanıyordu. Bu vizyon doğrultusunda Özal hükümeti, 10 Kasım’lardaki “resmî millî yas” uygulamasını ve beraberinde getirdiği anlamsız yayın yasaklarını esneterek kaldırdı. Özal’ın bu hamlesi, devlet ile toplum arasındaki ilişkide resmî ideolojinin tekelini kırmayı hedefleyen son derece cesur ve tarihî bir adımdı.
Özal, yasın, saygının veya anmanın zorla değil, insanın iç dünyasından gelerek anlam kazanacağını savunuyordu. Ancak Özal’ın başlattığı bu dönüşüm süreci, sonraki yıllarda sivil siyasetin yaşadığı krizler ve militarist reflekslerin yeniden hortlamasıyla yarım kaldı.
Tam da bu noktada, günümüz Türkiye’sinin en büyük siyasî ve sosyolojik çelişkilerinden biriyle karşı karşıya kalıyoruz. Yirmi yılı aşkın süredir iktidarda olan, muhafazakâr-sağ gelenekten gelen ve kendisini vesayet odaklarıyla mücadele üzerine konumlandıran AK Parti hükümetleri döneminde, toplumsal zihniyet açılımında şaşırtıcı bir duraklama, hatta geri gidiş yaşanmaktadır.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan liderliğindeki iktidar; Ayasofya-i Kebîr Cami-i Şerîfi’ni 86 yıl sonra yeniden ibadete açmak, başörtüsü yasağını kamusal alandan tamamen silmek, İmam Hatip okullarının ve mütedeyyin kesimin haklarını iade etmek gibi cumhuriyet tarihinin en radikal adımlarına imza atmıştır. Vesayet sisteminin en güçlü kaleleri birer birer dönüştürülürken, 10 Kasım ritüellerindeki bu militarist ve toplum üzerinde baskı oluşturan siren uygulamasına neden hiç dokunulmamaktadır?
Bu durum, siyaset bilimcilerin ve sosyologların “Yeşil Kemalizm” olarak tanımladığı yeni bir devlet refleksini ortaya çıkarmaktadır. Devletin merkezine yerleşen ve iktidarını pekiştiren muhafazakâr siyaset, zamanla devleti dönüştürmek yerine, devletin geleneksel refleksini ve toplum denetleme araçlarını devralmayı tercih etmiştir. Kamuoyunda devrimci adımlarıyla tanınan bir liderliğin, her 10 Kasım sabahı sokaklarda adeta gerginlik estiren, insanları durmaya zorlayan bu siren seslerini ve oluşturduğu kutuplaştırıcı atmosferi koruması, derin bir siyasî tezat oluşturmaktadır.
Siren sesi, devletin “ben buradayım ve şu anda hepinizi Atatürk’ün ölümü sebebiyle aynı harekete mecbur kılıyorum” dediği simgesel bir otorite gösterisidir. Ne yazık ki, muhafazakâr iktidar da bu otorite enstrümanını tamamen ortadan kaldırmak yerine, kendi iktidar alanının bir parçası olarak muhafaza etmeyi seçmiştir.
Gerçek saygı, özgür iradenin ve vicdanî kanaatin bir ürünüdür. Bir insanın silah zoruyla, ceza tehdidiyle ya da kulakları patlatan bir siren sesiyle hazır ola geçirilmesi, o insana bir değeri sevdirmez; aksine, o değere karşı çoğu zaman içsel bir tepki ve öfke doğurur. Günümüz Türkiye’sinde 10 Kasım sabahları yaşananlar, maalesef hürmet duygusunu beslemekten ziyade; toplumsal kırılganlıkları tetiklemekte, seküler ve muhafazakâr/dindar kesimler arasındaki kutuplaşmayı derinleştirmektedir.
Sokakta kendi işine yetişmeye çalışan, dinî veya felsefî inançları gereği bu şekilde bir anma ritüelini benimsemeyen bir vatandaşın üzerine yürünmesi, aracının yumruklanması veya hakarete uğraması, hiçbir hukukî ve ahlâkî zeminde savunulamaz. Devletin görevi, sirenler çalarak, bu linç psikolojisine zemin hazırlamak değil; aksine her bir vatandaşın şahsî tercihini ve seyahat özgürlüğünü korumaktır.
Türkiye, artık 1930’ların ya da 1980’lerin toplum yapısıyla yönetilemez. Devlet, vatandaşlarına ne zaman, nasıl ve ne şekilde duracağını veya düşüneceğini dikte eden bir öğretmen rolünden sıyrılmalıdır. Çözüm son derece basit ve uygulanabilirdir:
Ayasofya‘nın zincirlerini kırarak, tarihî bir adım atan siyasî iradenin, toplumsal barışı ve gerçek anlamda sivil bir demokrasiyi inşa edebilmesi için, 10 Kasım’lardaki bu simgesel baskı mekanizmasını da artık geride bırakması gerekmektedir. Türkiye’nin ihtiyacı olan şey; siren sesleriyle sağlanan yapay bir itaat değil, özgür vicdanların bir arada yaşayabildiği çoğulcu bir toplumsal mutabakattır.
[1] https://diyekonustu.com/0905te-gerginlik-saygi-durusunda-yuruyen-kisi-darp-edildi.