BEDEVÎLİK KÖYLÜLÜK VE MEDENÎLİK

İnsanların nerede ve nasıl yaşadıkları, yalnızca hayat tarzlarını değil, düşüncelerini, davranışlarını ve dünyaya bakışlarını da etkilemektedir. Nitekim bedevîlik, köylülük ve medenîlik, farklı yaşam biçimlerini ifade etmenin ötesinde, toplumsal ilişkileri ve insanların zihniyet dünyalarını da şekillendiren olgulardır. Sosyolojinin araştırma konularından biri olan bedevîlik, Kur’an’da da “A‘râb” kavramıyla yer almakta ve belirli bir toplum kesimini ifade etmenin yanı sıra inanç ve düşünce özelliklerine ilişkin bilgileri de içermektedir. Türkçeye genellikle “bedevîler” şeklinde çevrilen A‘râb kelimesi, daha çok göçebe veya yarı göçebe bir hayat süren Arap topluluklarını tanımlamakta ve bu ayrım da Arapçadaki “Arab” ve “A‘râb” kelimelerinde kendini göstermektedir.[1]

Arab, genel anlamda Arap halkını ve etnik kimliğini tanımlarken A‘râb, özellikle çöl ve kırsal bölgelerde konargöçer bir hayat sürdüren Arap topluluklarını ifade etmektedir. Diğer bir deyişle her A‘râbî Arap’tır, ancak her Arap A‘râbî değildir. Nitekim Elmalılı Hamdi Yazır, bu ayrımı Türkçeden verdiği bir örnekle şöyle açıklar: “Arap ile A‘râb, Türk ile Türkmen gibidir. Türkmen Türk’ün yörüğü olduğu gibi, A‘râb da Arab’ın yörüğüdür (göçebesidir).”[2]  Bu açıklama, bedevîliğin etnik bir kimlikten ziyade belirli bir yaşam biçimini ifade ettiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Nitekim İbn Haldun da Mukaddime‘sinde bu konuya temas etmekte ve geniş açıklamalarda bulunmaktadır.[3]

Bedevîlik ile Türkçedeki köylülük arasında sosyolojik, ekonomik ve tarihsel bakımdan bazı benzerlikler bulunsa da bu iki kavram özdeş değildir. Bedevîler, geçimlerini çoğunlukla hayvancılıkla sağlayan, su ve otlak arayışına bağlı olarak konargöçer veya yarı göçebe bir hayat süren topluluklardır. Köylüler ise hem hayvancılık hem de tarımla uğraşmakla birlikte belirli bir yerleşim alanına ve toprağa bağlı olarak yaşamaktadır. Dolayısıyla bedevîlik, hareketli ve göçebe bir hayatı; köylülük ise kırsal alanda toprağa bağlı, yerleşik bir yaşam biçimini temsil etmektedir.  

Köylülük, sadece tarımsal üretime bağlılığı değil, aynı zamanda mevsimlerin ve tabiat şartlarının belirlediği çalışma düzenini, komşuluk ilişkilerini, gelenekleri ve karşılıklı yardımlaşmayı; kısacası köy hayatının toplumsal dokusunu da kapsamaktadır. Bu sosyal çevrede insan, çoğu zaman birbirini yakından tanıyan, ortak geçmişi ve değerleri paylaşan bir topluluk içinde yaşar. Bu durum, dayanışma ve yardımlaşma ilişkilerini güçlendirebildiği gibi geleneksel toplumsal denetimi ve birey üzerindeki çevresel baskıyı da artırabilmektedir. Bununla birlikte insanın düşünce ve davranışları,  sadece gelenek tarafından belirlenmez; aynı zamanda ekonomik şartlar, eğitim, göç ve iletişim gibi etkenler de bu süreçte önemli  rol oynar.

Arapçada şehir anlamına gelen medîne kelimesinden türeyen medenî kavramı, sözlükte şehirli, şehre ait veya şehir hayatıyla ilgili olanı ifade eder. Şehirlilik, insanların şehir ortamında yaşamalarından kaynaklanan hayat tarzını ve toplumsal davranış biçimini anlatır. Şehir hayatı, insanları farklı düşünce, kültür ve yaşam biçimleriyle karşılaştırarak toplumsal ilişkilerini çeşitlendirir; iş bölümü, kurumsallaşma ve farklı toplumsal kesimlerle etkileşim imkânlarını artırır. Bu durum, birlikte yaşama, toplumsal kurallara uyma ve başkalarının haklarına saygı gösterme bilincinin gelişmesine de zemin hazırlar. Bununla birlikte şehir hayatı, ekonomik ve sosyal eşitsizlikleri, rekabeti, toplumsal ayrışmayı ve yabancılaşmayı da beraberinde getirebilmekte, dolayısıyla da şehirde yaşamak, insana kendiliğinden şehirli bir zihniyet veya medenî bir davranış kazandırmamaktadır.

Medenîlik, şehir hayatının da ötesinde, toplumsal yapının insana kazandırdığı kültürel, hukuki ve ahlâkî nitelikleri ihtiva eder.  Bu da medeniliğin, şehirleşmeden farklı bir anlam içeriğine sahip olduğunu göstermektedir.   Bir diğer deyişle şehirleşme, insanların belirli merkezlerde yerleşmesini ve bu merkezlerde toplumsal kurumlarla olan sosyal ilişkilerini ifade ederken; medenîlik, toplumun kültürel ve ahlâkî  değerlerinin, hukuk ve görgü kurallarının insan ilişkilerine ve davranışlarına yansımasını ifade etmektedir. Dolayısıyla sadece şehirde yaşamak, insanı kendiliğinden medenî yapmamakta, bunu elde edebilmesi için insanın   ayrıca çaba göstermesi gerekmektedir. Zira şehirde yaşayan insanlıktan yoksun nice görgüsüz kişilerin mevcudiyeti; türedi zenginlerin gösteriş düşkünlüğü ve kimi insanların da nezaketten ve saygıdan yoksun oluşu bunun bir göstergesidir.

Bu nedenle medenî insan, nerede yaşarsa yaşasın ahlâk, hukuk ve  görgü kurallarına riayet eden, başkalarının haklarını gözeten, farklı düşünce ve inançlara anlayışla yaklaşan, görgüsüzlükten uzak duran ve anlaşmazlıklarını şiddet yerine diyalog yoluyla çözmeye çalışan insandır. O, adaleti ve eşitliği benimseyen; akla, bilime ve düşünceye değer veren, insanlara saygı gösteren, haddini bilen ve ortak yaşam alanlarını korumayı toplumsal bir sorumluluk olarak gören kişidir.

Bu da medeniyetin sadece bilim, sanat, sanayi ve ekonomik gelişmişlik gibi maddi göstergelerden ibaret olmadığını; adalet, saygı, hoşgörü, nezaket ve sorumluluk gibi insanî ve ahlâkî değerleri de toplumsal hayata taşıdığını göstermektedir. Zira gerçek medenîlik, insanın teknolojiye ve maddî imkânlara sahip olmasıyla değil, bunları hangi düşünce ve zihniyetle kullandığı, tutum ve davranışlarına nasıl yansıttığıyla ölçülmektedir. Bu itibarla soykırımcıların ve sömürgecilerin ileri teknolojiye ve büyük maddî imkânlara sahip olmaları, onların medeniyeti temsil ettikleri iddiasını haklı çıkarmadığı gibi gerçek anlamda medenî olduklarını da göstermemektedir. [4]

Bedevîlik, köylülük ve medenîlik arasındaki farklılıklar, her yaşam biçiminin kendine özgü toplumsal ilişkiler, alışkanlıklar ve bir zihniyet dünyası oluşturmasından kaynaklanmaktadır. Nitekim göçebe hayatının sürekli yer değiştirmeyi, geçim mücadelesini ve güvenlik ihtiyacını beraberinde getirmesi, kabile dayanışmasını önemli hâle getirmektedir. Bu nedenle kabile, bireyin yalnızca mensubiyetini değil, aynı zamanda sığınabileceği, yardım görebileceği ve varlığını sürdürebileceği bir güven ortamını da oluşturmaktadır. Ancak bu dayanışma, zaman zaman kabile bağlılığının adaletin önüne geçmesine ve başka topluluklara karşı dışlayıcı tutumların gelişmesine de yol açabilmektedir. Köy hayatında ise toprağa bağlılık, ortak üretim, komşuluk ilişkileri ve geleneksel dayanışma biçimleri öne çıkarken şehir hayatında ticaret, eğitim, hukuk, iş bölümü ve kurumsal yapılanma farklı toplumsal ilişkilerin gelişmesine imkân sağlamaktadır.

Bununla birlikte toplumsal çevrenin insanın düşünce ve davranışları üzerinde her zaman aynı etkiyi yaptığı ve onun geleceğini bütünüyle belirlediği söylenemez. Mekân, geçim şartları, gelenekler ve kültür, insanın zihniyet dünyasının oluşumunda önemli bir role sahip olsa da insan, içinde yetiştiği çevrenin edilgen bir ürünü değildir. Zira insan, devraldığı alışkanlıkları sorgulayabilmekte, yanlışlıkları görüp kendi iradesiyle farklı tutum ve davranışlar geliştirebilmektedir. Bu bakımdan insan, toplumsal çevresinden etkilendiği gibi kendi tercihleriyle o çevrenin değişimine de katkıda bulunabilmektedir.

Bu nedenle şehir hayatının sunduğu imkânlar insanı kendiliğinden daha ahlâklı, daha bilinçli veya daha inançlı yapmadığı gibi göçebe ya da köylü bir hayat da onu zorunlu olarak inançsızlığa veya ahlâkî yozlaşmaya sürüklememektedir. Çünkü insanın değerini belirleyen, sadece  nerede ve nasıl yaşadığı değil, inancını, düşüncesini ve davranışlarını hangi ölçülere göre şekillendirdiğidir. İnsanın yaşadığı mekân, onun düşünce ve davranışlarını etkilese de onun medenîliğini ve ahlâkî değerini belirleyen, yaşadığı mekândan ziyade kendi iradesiyle oluşturduğu zihniyet ve sergilediği davranışlardır. Nitekim Kur’an’ın A‘râbîler (bedevîler) hakkında verdiği şu bilgi, bu bakımdan dikkat çekici bir örnektir: “Bedevîler, ‘İman ettik’ dediler. De ki: ‘İman etmediniz. Fakat “Boyun eğdik.” deyin. Henüz iman kalplerinize girmedi. Eğer Allah’a ve Peygamberine itaat ederseniz, yaptıklarınızdan hiçbir şeyi eksiltmez. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. ” [5]  

Bu ayetin, iman ettiklerini söyleyen bir kısım bedevîler hakkında nazil olduğu rivayet edilmektedir.[6] Dolayısıyla ayet, onların iman iddialarının henüz kalplerinde karşılık bulmadığını ve imanlarının davranışlarına yansımadığını haber vermekte; ancak bütün bedevîleri de kapsamamaktadır. Nitekim Kur’an’da bedevîler kategorik bir yaklaşımla değerlendirilmemekte; onların arasında inkâr ve nifaka daha yatkın olanlar bulunduğu gibi[7] Allah’a ve ahiret gününe inanarak yaptıklarını Allah’a yakınlaşma vesilesi sayan samimi kimselerin de bulunduğu belirtilmektedir. [8]  

Medine’de yaşayan münafıkları da dikkate aldığımızda bu örnekler, Kur’an’ın insanları yaşadıkları mekâna, sürdürdükleri hayat tarzına veya mensup oldukları toplumsal kesime göre değil de inançlarına, niyetlerine ve davranışlarına göre değerlendirdiğini ortaya koymaktadır. Bu da bedevîliğin, köylülüğün ve şehirliliğin tek başına insanın medenîlik düzeyini belirleyen ölçüler olmadığını göstermektedir. Gerçek medenîlik, insanın kendi iradesiyle inancını, ahlâkını ve davranışlarını olgunlaştırarak adalet, hakikat, saygı ve sorumluluk gibi değerleri hayatına taşıyabilmesi; kısaca insan olabilmesidir. Şehirler büyüyebilir, imkânlar artabilir, bilim ve teknoloji ilerleyebilir; ancak bütün bu gelişmelere insanın düşüncesinde, zihniyetinde ve davranışlarında ahlâkî bir olgunlaşma eşlik etmiyorsa gerçek bir medenîleşmeden söz edilemez. Kısaca ifade etmek gerekirse medeniyet, yaşanılan mekânların ihtişamında veya sahip olunan imkânların çokluğunda değil; insanın inancında, düşüncesinde, davranışlarında ve başkalarıyla kurduğu ilişkilerde tecessüm eden bir hayat anlayışıdır. Şu söz, sanırım bu düşünceyi veciz biçimde ifade edecektir: “Şehirleri imar etmek, medeniyetin eseridir; insanı imar etmek ise medeniyetin kendisidir.”

Dipnotlar

[1] Mustafa Fayda, Bedevî, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, 1992, 5/311-317.
[2] Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, İstanbul 1936, 3/2604.
[3] İbn Haldun, Mukaddime, haz. Süleyman Uludağ, Dergâh Yayınları, İstanbul 2018, s. 323-334.
[4] Nurettin Topçu, Kültür ve Medeniyet, haz. Ezel Erverdi – İsmail Kara, İstanbul 2020 ve  İbrahim Kalın, Barbar, Modern, Medenî: Medeniyet Üzerine Notlar, İstanbul, 2018, adlı eserlerden  yararlanılmıştır.
[5] Hucurat, 49/14.
[6] Ebü’l-Hasan Ali b. Ahmed el-Vâhidî, Esbâbü Nüzûli’l-Kur’ân,  Kahire 1968, s. 265-266.
[7] Tevbe, 9/97.
[8] Tevbe, 9/99.

Prof. Dr. Celal Kırca

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube