FİRAVUN NİÇİN LANETLENDİ?

Kur’an, geçmişte yaşamış toplumları ve yöneticileri anlatırken yalnızca tarihî olayları aktarmayı amaçlamaz. İnsanlığın karşı karşıya kaldığı ahlaki, toplumsal ve siyasi sorunların nedenlerini de ortaya koyar. Bu anlatımlar içerisinde Firavun, üzerinde özellikle durulması gereken bir şahsiyettir. Çünkü onun hayatı, bir insanın sahip olduğu gücü nasıl zulme dönüştürebileceğini, yönetme yetkisini nasıl mutlak hâkimiyet olarak görebileceğini ve hakikati kendi çıkarları uğruna nasıl reddedebileceğini göstermektedir. Firavun’un Kur’an’da defalarca anılması, yalnızca geçmişte yaşamış zalim bir hükümdarın hatırlatılması değildir. Onun şahsında, insanlık tarihinin farklı dönemlerinde ortaya çıkabilecek bir yönetim anlayışı, düşünce biçimi ve ahlaki çöküş anlatılmaktadır. Bu nedenle Firavun’u anlamak, yalnızca kim olduğunu öğrenmek değil, hangi düşünce ve davranışlarının Allah’ın lanetine sebep olduğunu ve bu yanlışların günümüzde hangi biçimlerde yaşanabileceğini sorgulamaktır.

Firavun kimdi, konumu ve yetkisi neydi? Firavun, eski Mısır hükümdarları için kullanılan bir unvandır. Kur’an, Hz. Musa dönemindeki Firavun’un kişisel adını bildirmez. Tarih araştırmalarında farklı Mısır hükümdarlarıyla ilişkilendirilse de kimliği kesin olarak belirlenmiş değildir. Kur’an’ın anlatımına göre Firavun, siyasi, askerî ve ekonomik gücü elinde bulunduran, geniş bir yönetim teşkilatına sahip, toplumun hayatı üzerinde büyük yetkiler kullanan bir hükümdardı. Ancak onu diğer yöneticilerden ayıran temel özellik, sahip olduğu gücü Allah’a ve insanlara karşı sorumluluk taşıyan bir emanet olarak değil, kendisine ait sınırsız bir hâkimiyet olarak görmesiydi. Nâziât suresinin 24. ayetinde onun, “Ben sizin en yüce rabbinizim” dediği bildirilir. Kasas suresinin 38. ayetinde ise ileri gelenlerine, kendileri için kendisinden başka bir ilah bilmediğini söyler. Bu ifadeler, Firavun’un yalnızca siyasi bir otorite olmakla yetinmediğini, insanların üzerinde mutlak itaat bekleyen bir konuma yükseldiğini göstermektedir. Oysa İslam’a göre hiçbir insan, sahip olduğu makam ve yetki sebebiyle kendisini Allah’ın hükümlerinden ve ahlaki sorumluluktan bağımsız göremez.

Firavun niçin lanetlendi? Kur’an bu sorunun cevabını yalnızca onun Allah’ı inkâr etmesiyle sınırlandırmaz. Firavun’un inkârı, kibri, zulmü, insanları aşağılaması, hakikati bastırması ve toplumu baskı altında tutması bir bütün olarak anlatılır. Hûd suresinin 97-99. ayetlerinde Firavun’un emrine uyanların doğru olmayan bir yol izledikleri, dünyada ve kıyamet gününde lanetle takip edildikleri bildirilir. Lanet, Allah’ın rahmetinden uzaklaştırılmayı ifade eder. Firavun’un uğradığı bu ilahi karşılığın temelinde, kendisine bildirilen hakikati bilinçli olarak reddetmesi ve sahip olduğu gücü insanlara zulmetmek için kullanması bulunmaktadır. Kasas suresinin 4. ayetinde Firavun’un ülkesinde büyüklük tasladığı, halkını gruplara ayırdığı, onlardan bir kesimi güçsüz bıraktığı, erkek çocuklarını öldürttüğü ve kadınlarını sağ bıraktığı anlatılır. Burada yalnızca bireysel bir kötülük değil, yönetim gücü kullanılarak sürdürülen sistemli bir baskı söz konusudur. Firavun, kendisine tehdit olarak gördüğü topluluğun yaşama hakkını, güvenliğini ve geleceğini hedef almıştır. Bu yönüyle onun zulmü, insanların yalnızca düşüncelerini değil, varlıklarını da kontrol etmeye çalışan bir yönetim anlayışını ortaya koymaktadır.

Firavun’un en belirgin özelliklerinden biri, gücü haklılığın ölçüsü olarak görmesiydi. Sahip olduğu saraylar, servet, askerî kuvvetler ve yönetim imkânları ona kendisini üstün hissettiriyordu. Zuhruf suresinin 51-52. ayetlerinde Mısır’ın mülkünü ve nehirlerini kendi üstünlüğünün göstergesi olarak öne çıkardığı, Hz. Musa’yı ise küçümsediği anlatılır. Oysa maddi güç, bir insanın doğru yolda bulunduğunun delili değildir. Bir yönetici büyük bir ülkeyi yönetebilir, güçlü ordulara ve geniş ekonomik imkânlara sahip olabilir. Ancak bütün bunlar onun adaletli olduğunu göstermez. Hz. Peygamber, kibri hakikati reddetmek ve insanları küçümsemek olarak açıklamıştır (Müslim, Îmân, 147). Firavun’un davranışlarında bu iki özellik açıkça görülmektedir. Kendisine bildirilen hakikati kabul etmemiş, insanları kendi makamının altında değersiz görmüştür. Günümüzde de makamını insanlara üstünlük kurmanın aracı hâline getiren, çalışanlarını aşağılayan, halkın haklarını kendi çıkarlarına göre belirleyen veya kendisini eleştirilemez gören kişilerde benzer bir kibir anlayışı ortaya çıkabilir. Burada önemli olan kişinin unvanı değil, sahip olduğu gücü hangi amaçla kullandığıdır.

Firavun’un lanetlenmesine sebep olan bir başka davranışı, hakikati susturmak için korku ve tehdidi kullanmasıydı. Allah, Hz. Musa’yı Firavun’a gönderirken “Firavun’a git! Çünkü o azdı” buyurmuştur (Tâhâ 20:24). Ancak aynı zamanda Hz. Musa ve Hz. Harun’a, onunla yumuşak konuşmalarını emretmiştir (Tâhâ 20:44). Bu emir, İslam’ın hakikati anlatırken bile ölçülü, açık ve hikmetli bir dil kullanılmasını istediğini göstermektedir. Buna karşılık Firavun, kendisine yapılan çağrıya delillerle cevap vermek yerine tehdit yolunu seçmiştir. Şuarâ suresinin 29. ayetinde Hz. Musa’yı hapse atmakla tehdit ettiği, A’râf suresinin 123-124. ayetlerinde ise Musa’ya iman eden sihirbazların ellerini ve ayaklarını çaprazlama kestirmek ve onları asmakla tehdit ettiği anlatılır. Böylece Firavun, insanların yalnızca davranışlarını değil, inançlarını ve düşüncelerini de kontrol etmek istemiştir. Günümüzde düşüncesini açıkladığı için hukuka aykırı biçimde cezalandırılan, haksızlığa itiraz ettiği için tehdit edilen veya yöneticilerin yanlışlarını dile getirdiği için baskıya uğrayan insanların durumu, bu kıssanın verdiği ahlaki dersler açısından değerlendirilmelidir. Çünkü hakikatin karşısına tehdidi koymak, adaletin değil, baskının yöntemidir.

Firavun’un yönetim anlayışında halkı yönlendirmek ve kendi çıkarlarını toplumun çıkarları gibi göstermek de önemli bir yer tutuyordu. Mü’min suresinin 29. ayetinde Firavun’un halkına yalnızca kendi uygun gördüğü görüşü sunduğu ve onları doğru yola yönlendirdiğini iddia ettiği aktarılır. Zuhruf suresinin 54. ayetinde ise kavmini küçümseyip etkisi altına aldığı ve onların kendisine itaat ettiği bildirilir. Bu ayetler, insanların yalnızca zor kullanılarak değil, düşünceleri yönlendirilerek de baskı altında tutulabileceğini göstermektedir. Bir toplumun doğru bilgiye ulaşmasının engellenmesi, yöneticilerin yanlışlarının gizlenmesi, eleştirilerin düşmanlık olarak sunulması ve halkın korkularının iktidarı korumak için kullanılması bu anlayışın günümüzde karşılaşılabilecek örnekleridir. Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır: Her güçlü yönetim veya her siyasi otorite Firavun’un yönetimiyle aynı değildir. Kur’an’ın eleştirdiği temel mesele, gücün varlığı değil, gücün zulme dönüşmesi, hakikatin bastırılması ve insanların haklarının çiğnenmesidir.

Firavun kıssasının dikkat çekici yönlerinden biri de zulmün yalnızca bir kişinin davranışlarından ibaret olmadığını göstermesidir. Firavun’un çevresinde onun emirlerini uygulayan yöneticiler, askerler ve ileri gelenler bulunuyordu. Hûd suresinin 97. ayetinde insanların Firavun’un emrine uydukları, ancak onun emrinin doğru olmadığı bildirilir. Bu durum, haksızlığı uygulayanların da ahlaki sorumluluk taşıdığını ortaya koymaktadır. Hz. Peygamber, “İtaat ancak meşru ve iyi olan hususlardadır” buyurmuştur (Buhârî, Ahkâm; Müslim, İmâre). Dolayısıyla bir kişinin yönetici, amir veya güçlü bir makam sahibi olması, başkalarına haksızlık yaptırma hakkı vermez. Bir kamu görevlisinin hukuka aykırı bir emri uygulaması, bir çalışanın başkasının hakkını çiğnemeye zorlanması veya bir kişinin üst makamların talimatını gerekçe göstererek zulme ortak olması, sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte Kur’an, Firavun’un çevresindeki herkesin aynı tercihi yapmadığını da anlatır. Tahrîm suresinin 11. ayetinde Firavun’un eşi iman edenlere örnek gösterilir. Mü’min suresinin 28. ayetinde ise Firavun ailesinden imanını gizleyen bir kişinin Hz. Musa’yı savunduğu bildirilir. Bu örnekler, insanın bulunduğu çevre ne kadar baskıcı olursa olsun hakikati tercih edebileceğini göstermektedir.

Firavun’un sonu da Kur’an’da önemli bir ibret olarak anlatılır. Hz. Musa ve İsrailoğullarını takip ederken denizde boğulma tehlikesiyle karşılaşan Firavun, Yunus suresinin 90. ayetinde Allah’a iman ettiğini açıklamıştır. Ancak kendisine, “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun” karşılığı verilmiştir (Yunus 10:91). Bu olay, insanın hakikati kabul etme fırsatını sürekli ertelemesinin sonuçlarını göstermektedir. Firavun, gücü elindeyken zulmünden vazgeçmemiş, ölümle yüzleştiğinde teslimiyetini dile getirmiştir. Hz. Peygamber, Allah’ın kulunun tövbesini can boğaza gelmeden önce kabul edeceğini bildirmiştir (Tirmizî, Daavât, 98). Yunus suresinin 92. ayetinde ise Firavun’un bedeninin sonrakilere ibret olması için korunacağı açıklanır. Bir zamanlar insanların hayatları üzerinde mutlak hâkimiyet kurduğunu düşünen hükümdar, sonunda kendi hayatını bile koruyamamıştır. Böylece Kur’an, hiçbir siyasi, askerî veya ekonomik gücün insanı ölümden ve ilahi hesaptan kurtaramayacağını hatırlatmaktadır.

Peki, Firavun kıssası günümüz insanına ne anlatıyor? Bugün Firavun’un yaşadığı dönemdeki saraylar, yönetim araçları ve toplumsal şartlar değişmiş olabilir. Ancak kibir, zulüm, çıkar uğruna hakikati reddetme ve insanları baskı altında tutma eğilimi ortadan kalkmış değildir. Bir devletin güvenlik gerekçesiyle masum insanların hayatını değersiz görmesi, savaşlarda çocukların ve sivillerin hedef alınması, toplumların zorla yerlerinden edilmesi, insanların kimlikleri sebebiyle ayrımcılığa uğraması ve temel haklarının sistemli biçimde çiğnenmesi, Firavun kıssasında kınanan davranışlarla ahlaki açıdan karşılaştırılabilir. Aynı şekilde bir işverenin çalışanlarının hakkını vermemesi, bir yöneticinin kamu imkânlarını kişisel çıkarına kullanması veya aile içinde güçlü olanın diğerlerini sürekli baskı altında tutması da zulmün farklı biçimleridir. Kur’an’ın mesajı, yalnızca büyük hükümdarları değil, sahip olduğu gücü başkalarına karşı kullanan herkesi ilgilendirir. Hz. Peygamber’in “Zulüm, kıyamet gününde karanlıklardır” hadisi (Buhârî, Mezâlim; Müslim, Birr), haksızlığın dünyadaki sonuçlarının ötesinde ahirette de karşılığı bulunduğunu bildirmektedir.

Firavun kıssasını doğru anlamanın yolu, yalnızca geçmişte yaşamış bir hükümdarı kınamak veya günümüzde hoşlanılmayan kişileri Firavun olarak nitelendirmek değildir. Asıl mesele, onun lanetlenmesine sebep olan davranışları doğru tanımak ve aynı yanlışların kendi hayatımızda bulunup bulunmadığını sorgulamaktır. Çünkü insan başkasının zulmüne karşı çıkarken kendi yaptığı haksızlığı görmeyebilir. Adaletten söz ederken kendisine yakın olanların yanlışlarını savunabilir. Hakikati dile getirdiğini düşünürken çıkarlarına aykırı gerçekleri reddedebilir. Bu nedenle Firavun kıssası, yalnızca yöneticilere değil, yönetilenlere de sorumluluk yükler. İnsanların zalime itaat etmesi, haksızlığı normalleştirmesi, çıkar uğruna gerçeği gizlemesi ve zulme sessiz kalması da üzerinde düşünülmesi gereken meselelerdir. Kur’an’ın adalet çağrısı, insanın kendisine ve yakınlarına karşı bile adil olmasını gerektirir (Nisâ 4:135). Böylece adalet, yalnızca başkalarından beklenen bir davranış değil, herkesin yerine getirmesi gereken bir sorumluluk hâline gelir.

Firavun, hükümdar olduğu, güçlü bir devlet yönettiği veya büyük servetlere sahip bulunduğu için lanetlenmedi. O, kendisini mutlak otorite olarak gördüğü, Allah’ın ayetlerini reddettiği, insanları aşağıladığı, toplumun bir kesimini ezdiği, çocukları öldürttüğü, hakikati susturduğu ve yönetme yetkisini zulme dönüştürdüğü için ilahi azaba uğradı. Onun hayatı, gücün haklılık anlamına gelmediğini, makamın insana ahlaki üstünlük kazandırmadığını ve hiçbir otoritenin hesap vermekten bağımsız olmadığını göstermektedir. Hz. Musa’nın karşısında duran Firavun’un elinde saraylar, ordular ve servet vardı. Hz. Musa ise Allah’ın vahyiyle hakikati ve adaleti savunuyordu. Kur’an bu mücadeleyi anlatırken insanın değerini sahip olduğu güçle değil, hakikat karşısındaki tutumuyla değerlendirmeyi öğretmektedir. Bugün asıl sorulması gereken soru, Firavun’un kim olduğundan çok, onun lanetlenmesine sebep olan düşünce ve davranışların hayatımızda ne ölçüde var olduğudur. Çünkü Firavun tarih sahnesinden çekilmiştir; fakat insanın kendisini üstün görme, gücü kutsallaştırma ve başkalarının haklarını çiğneme tehlikesi devam etmektedir. Kur’an’ın insanlığa verdiği değişmeyen mesaj şudur: Güç bir üstünlük belgesi değil, hesabı verilecek bir emanettir. Adaletle kullanılmayan güç ise insanı yüceltmez; onu zulmün ve ahlaki çöküşün içine sürükler.

İslam Başaran

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube