İNSAN OLMAK VE MÜSLÜMAN OLMAK (I)

İnsan, dünyaya insan, yani bir beşer olarak gelir. Ancak insan olarak doğmakla gerçek anlamda insan olmak aynı şey değildir. Zira insan, sadece anatomik ve fizyolojik yapısı ve özellikleriyle tanımlanabilecek bir varlık değil; aynı zamanda duygu, akıl, irade ve vicdan gibi yetilerle de donatılmış bir varlıktır. Bu yönüyle insan, diğer canlılardan farklı olarak inanır, düşünür, sorgular, değerlendirir, tercihlerde bulunur ve tercihlerinin sonuçlarını da üstlenir. İnsan sahip olduğu akıl ve vicdan sayesinde iyi ile kötüyü ayırt etmeye, adalet ve hakkaniyeti gözetmeye yönelir; sahip olduğu bu imkânlarla da sever, merhamet eder, sorumluluk üstlenir ve başkalarının varlığını kendi varlığı kadar önemsemeye çalışır. Ne var ki insan, bütün bu değerlerin tersine de davranabilme imkânına sahiptir. Zira olumsuz duygular, insanı etkisi altına alabilir; akıl doğru kullanılmadığında yanılabilir; irade yanlış tercihlere yönelebilir, güç ise bir zulüm aracına dönüşebilir. Bu da insanın, duygularını, aklını ve iradesini doğru istikamette kullanması ve bunun için de hayatı boyunca olgunlaşma, gelişme ve kendini gerçekleştirme süreci yaşaması gerektiğini göstermektedir.

Bu nedenle insan olmak, sadece birtakım yeti ve özelliklere sahip olmakla değil, onları nasıl kullandığımızla ilgilidir. Zira akıl, insana doğruyu aramanın; irade, doğruyu seçmenin; vicdan ise doğru karşısında sorumluluk duymanın imkânını sunar. Ne var ki bu imkânları gerçeğe dönüştürmek de ancak insanın kendi iradesine ve çabasına bağlı bulunmaktadır. Zira insan, sahip olduğu imkânlarla hem yücelebilme hem de alçalabilme potansiyeline sahiptir. Nitekim kimi insan adalet, merhamet, doğruluk, dürüstlük, güvenilirlik ve başkasının hakkına ve onuruna saygı duyarak böyle bir hayat tarzını yaşarken, kimi insanın da bu değerlerden uzak bir hayat tarzı yaşadığı müşahede edilmekte, Kur’an’ın ifadesiyle “esfel-i sâfilîn”e düşmektedir.[1] 

Daha açık bir ifade ile insan olmak; ailesine, komşusuna, arkadaşına, yabancıya, güçsüze ve kendisinden farklı olana karşı iyi davranmak demektir. Zira bir insanın gerçek karakteri ve kişiliği, çoğu zaman kendisine bir fayda sağlamayacak birine gösterdiği tutum ve davranışla ortaya çıkmaktadır. Şayet bir insan, güçsüz karşısında merhametli, farklı düşünene karşı saygılı, hakkı olmayan bir şeyi elde etme imkânı bulunduğunda bile adaletli olabiliyor ve hiçbir karşılık beklemeden muhtaçlara yardım edebiliyorsa, insanlığını davranışlarıyla ortaya koyuyor demektir. Bu nedenledir ki Kur’an böyle tavrı övmekte ve bu davranışın insanı cehennemden uzaklaştıracağını da haber vermektedir. [2]

İnsan olmak, aynı zamanda kendi özgürlüğünü başkasının hakkını çiğneme pahasına kullanmamayı; kendi çıkarını adaletin önüne geçirmemeyi ve sahip olduğu imkânları başkalarının aleyhine kullanabileceği bir güce dönüştürmemeyi de ifade etmektedir. Zira bir insanın değeri, sadece neye sahip olduğuyla değil, yetilerini nasıl kullandığı ve bu yetileriyle ne yaptığı ve nasıl yaptığı ile ölçülmektedir. Bu nedenle insanı insan yapan sadece bilmesi değil, aynı zamanda bildiklerini de davranışlarına sorumluluk bilinciyle hayatına yansıtmasıdır. Çünkü insan, yalnızca yaşayan değil, yaşadığı hayatın anlamını arayan da bir varlıktır. Nereden gelmiştir, niçin yaşamaktadır ve nereye gidecektir? Bu sorular, insanın varoluşuna ilişkin en temel sorulardır. İnsan, hayatını sadece içgüdüleriyle ve duygularıyla sürdüren bir varlık da değildir; aynı zamanda varlığının anlamını sorgulayan, kendisini ve içinde yaşadığı dünyayı anlamaya çalışan ve bunun arayışı içinde olan bir varlıktır. İşte bu arayış, insanlıkla Müslümanlık arasındaki ilişkiyi anlamanın da başlangıç noktasını oluşturmaktadır.

Bu nedenledir ki Müslümanlık, insan olmanın alternatifi değil, onun anlamını derinleştiren bir hayat anlayışıdır. Zira İslâm, insanın yaratılıştan sahip olduğu akıl, irade ve vicdan gibi imkânları vahyin rehberliğiyle geliştirmesini ve ahlâkî olgunluğa ulaşmasını amaçlayan ilke ve kuralları ihtiva eder. Bu bakımdan Müslümanlık, insan olma çabasını iman, ahlâk, kulluk ve sorumluluk bilinciyle zenginleştirir. Bu da insan olmanın fıtratla; Müslüman olmanın ise fıtratın vahiy ile buluşmasını ifade eder. Diğer bir deyişle insan, aklı ve vicdanı sayesinde doğruyu arayabilir; adalet, merhamet ve doğruluk gibi değerlerin önemini kavrayabilir; ama Müslüman, aklın ve beşerî tecrübenin yanında ilâhî vahyin de insana yol gösterdiğine inanır ve onun ilke ve kurallarına göre hayatını tanzim eder. Dolayısıyla vahyin çizdiği sınırları gözetir, ortaya koyduğu ilkelere uymaya çalışır ve bunları çiğnememesi gerektiğinin bilincinde olur. Böylece insan olma çabası, sadece beşerî tecrübeye dayanmakla kalmaz; aynı zamanda vahyin rehberliğiyle daha sağlam bir ahlâkî temele kavuşur.

İslâm, insanın Allah’la, diğer insanlarla ve bütün varlık âlemiyle ilişkisini anlamlı bir bütünlük içinde ele alır. Bu anlayışta insan olmak, yalnızca toplum içinde yaşayan bir varlık olmayı değil, aynı zamanda Allah karşısında sorumluluk taşıyan bir kul olmayı da ifade eder. Kulluk bilinci ise insanın kendisine, diğer insanlara ve bütün yaratılmışlara karşı tutumunu belirler. Çünkü Allah’a bağlılık, insanlara karşı daha adaletli, daha merhametli ve daha sorumlu olmayı gerektirmektedir. Bu sebeple Müslümanlık, insanlığın temel değerlerini ortadan kaldıran değil, onları iman ve vahyin rehberliğiyle besleyip güçlendiren bir hayat anlayışıdır. Zira iman, insanın yalnızca Allah’la ilişkisini değil, diğer insanlarla ilişkisini de ahlâkî bir sorumluluk alanına dönüştürür. Kulluk ise insanın başkalarına karşı sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; aksine bu sorumluluğu daha bilinçli, daha kapsamlı ve daha anlamlı hâle getirir.

Nitekim Hz. Peygamber’in, “Sizden biriniz, kendisi için arzu edip istediği şeyi, din kardeşi için de arzu edip istemedikçe, gerçek anlamda iman etmiş olmaz.”[3] sözü de bunu ifade etmekte ve insanın kendi hakkını ve mutluluğunu başkasının hakkından ve mutluluğundan bağımsız düşünemeyeceğine işaret etmektedir. Bu söz, imanın insan ilişkilerine yansıyan ahlâkî boyutunu açıkça ortaya koymaktadır. İnsan, ancak kendisi için istediği iyiliği, başkası için de isteyebildiği ölçüde imanının gereğini yerine getirmiş olacaktır.

Bununla birlikte, insanlıkla Müslümanlık aynı şey değildir. İyi insan olmak ile iyi Müslüman olmak arasında önemli bir fark bulunmaktadır. Bir insan dürüst, adaletli, merhametli ve yardımsever olabilir; insanlığın ortak değerlerini benimseyebilir. Ancak bütün bunlara sahip olması, onun Müslüman olduğunu göstermez. Nitekim bir insan bu niteliklere sahip olduğu hâlde mümin olmayabiliyor. Zira Müslüman olmak; fıtrî, insanî ve ahlâkî değerlerin yanında, ayrıca iman etmeyi ve kulluğu da içeriyor. Bu nedenle iyi insan olmak, Müslümanlığın bütününü kapsamasa da iyi Müslüman olmanın vazgeçilmez şartlarından birini oluşturuyor. Zira insanlara haksızlık eden, merhametten uzaklaşan, güvenilirliğini yitiren, başkasının hakkını gözetmeyen ve insan onurunu hiçe sayan bir kimsenin Müslümanlığında ise ciddi bir eksikliğin olduğu görülüyor. Zira Müslümanlık, insanlığın temel değerlerinden bağımsız bir kimlik değil, tam aksine bu değerleri imanla besleyen; onları ahlâkî bir sorumluluğa dönüştüren ve hayatın bütün alanlarına taşıyan bir kulluk bilincini ifade etmektedir.

Bu nedenle bir insanın ibadetleri arttığı hâlde merhameti azalıyorsa, dinî bilgisi çoğaldığı hâlde insanlara karşı tahammülü kayboluyorsa, Allah’a bağlılığını dile getirdiği hâlde insanların hakkını gözetmiyorsa, burada üzerinde düşünülmesi gereken ciddi bir sorun var demektir. Çünkü İslâm’ın hedeflediği insan, ibadetlerini ahlâkî sorumluluklarından bağımsız düşünmeyen; imanını davranışlarına yansıtan insandır. İbadet, insanın Allah ile ilişkisini düzenleyip güçlendirirken, bu ilişkinin de insanlara karşı adalet, merhamet ve sorumluluk olarak yansıtılması gerekmektedir. Bu da İslâm’ın insan anlayışında iman ile ahlâkın, kulluk ile sorumluluğun, Allah’a bağlılık ile insanlara karşı adaletin birbirinden kopuk davranışlar olmadığını göstermektedir.

Zira iman, insanın davranışlarına yansıdıkça anlam kazanmakta; kulluk, insanın ahlâkını güzelleştirdikçe derinleşmektedir. Diğer bir ifade ile insanlık; insanın akıl, vicdan ve irade gibi imkânlarını ahlâkî bir olgunluğa dönüştürme çabasını ifade ederken, Müslümanlığın da bu çabanın iman, vahiy ve kulluk bilinciyle daha kapsamlı bir anlam dünyasını içerdiği ve bunu amaçladığı görülmektedir. Bu da insanlığın Müslümanlığın alternatifi, Müslümanlığın da insanlığın yerine geçen bir kimlik olmadığını göstermektedir.

Dolayısıyla insan olmak, bitmiş ve tamamlanmış bir hâl değil, hayat boyunca devam eden bir yolculuktur. Müslüman olmak da bu yolculuğun doğru istikamette olmasıdır. Çünkü iman, insanın kendisini sürekli olarak gözden geçirmesini ve daha iyi bir insan olma çabasını canlı tutmasını sağlayan önemli bir etkendir. Bu nedenle de insan, kendine akıl verilmişse düşünmek; vicdan verilmişse hissetmek; irade verilmişse doğruyu seçmek; güç verilmişse adaleti gözetmek; imkân verilmişse paylaşmak ve insanlarla birlikte yaşama mecburiyeti verilmişse onların haklarına ve onurlarına saygı göstermek mecburiyetindedir.

Müslümanlık ise bütün bu sorumlulukları iman ve kulluk bilinciyle yerine getirme çabasının adıdır. Zira Müslüman, insanlığını ve kulluğunu, sadece kendi aklına ve tecrübesine dayanarak yaşayan değil, bunları vahyin rehberliğinde geliştirmeye çalışan insandır. Bu nedenle Müslümanlık, insan olmanın anlamını daraltan değil, onu daha geniş ve daha derin bir sorumluluk alanına taşıyan bir hayat anlayışını ifade eder.

Sonuç olarak insanlıkla Müslümanlık aynı şey değildir. İnsanlık, insanın yaratılıştan sahip olduğu akıl, vicdan ve irade gibi imkânları ahlâkî bir olgunluğa dönüştürmesidir. Müslümanlık ise bu yetileri ve imkânları vahiy, iman ve kulluk bilinciyle geliştirmektir. İyi insan olmak insanlığın gereği, iyi Müslüman olmak ise bu insanlığı iman ve vahiy ile olgunlaştırma çabasıdır. İnsan olmak, insanın insanlığını gerçekleştirmek için bir ömür süren çabanın; Müslüman olmak ise bu çabayı, Allah’a iman ve kulluk bilinciyle sürdürmenin adıdır. Çünkü İslâm’ın hedeflediği insan, sadece inanan ve ibadet eden insan değil; aynı zamanda adaletli, merhametli, güvenilir, dürüst ve bütün insanlara karşı sorumluluk duyan insandır. Kısaca insanlık, insan olmanın gereği; Müslümanlık ise insanlığını iman ve vahiy ile olgunlaştırma çabasıdır. Bu sebeple iyi Müslüman olmak, iyi insan olmayı da gerektirir.

Dipnotlar

[1] Tîn, 94/5.

[2] Leyl, 92/17-21.

[3] Buhârî, Îmân 7; Müslim, Îmân 71-72.

Prof. Dr. Celal Kırca

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube