
Merhamet, “acıma duygusu, bu duygunun etkisiyle yapılan iyilik ve lütuf” olarak tanımlanır ve Allah’ın yarattığı bütün varlıklara yönelik lütuf ve ihsanlarını da kapsayan geniş bir anlam içeriğine sahiptir. Nitekim Rahmân ve Rahîm, Allah Teâlâ’nın Kur’an’da sıkça zikredilen sıfatları arasındadır. Bu bakımdan merhamet, insanın hemcinslerine ve diğer canlılara karşı duyarlı olmasını sağlayan, onu iyiliğe yönelten önemli bir duygudur. Çünkü merhamet, başkasının acısını hissetmenin yanı sıra o acıyı azaltmak, ihtiyaç sahibine yardım etmek ve onun iyiliği için çaba göstermek anlamlarını da içerir.
Merhamet, yalnızca acımaktan ibaret bir duygu değildir. Aynı zamanda acıtmamayı ve incitmemeyi hatırlatan, insanı iyiliğe, doğruluğa ve güzel davranışlara yönelten bir gönül inceliğidir. Daha açık bir ifadeyle merhamet; hayır, iyilik, ihsan, nimet ve kalp inceliği gibi anlamları da ihtiva etmektedir. Bu durumda şu soruları kendimize sormamız ve üzerinde düşünmemiz gerekir: Merhamet, sadece başkasının acısını hissetmek ve onun hâline üzülmek midir, yoksa bu duygunun davranışlara yansımasını da gerektirir mi? Bir başka ifadeyle insan, başkasının acısını gördüğü hâlde sadece üzülüyor, fakat bu acıyı hafifletmek için hiçbir şey yapmıyorsa onun bu tutumu gerçek anlamda merhamet sayılabilir mi? Bu sorulara vereceğimiz cevap, merhametin biri eyleme dönüşen, diğeri ise duyguda kalan iki farklı biçiminin bulunduğunu göstermektedir.
Eylemsiz merhamet, insanın başkasının acısını hissetmesine rağmen bu duyguyu davranışa dönüştürememesidir. Sokakta üşüyen birini görüp “Yazık!” diyerek yanından geçmek, şiddete maruz kalan birine üzülmekle birlikte yardım etmemek veya aç bir çocuğun fotoğrafına bakıp duygulanarak ekranı kaydırıp geçmek, bunun örnekleridir. Burada insan üzülmekte, fakat sorumluluk üstlenmemektedir. Oysa merhametin özünde, başkasının acısını azaltma arzusu kadar bu arzuyu davranışa dönüştürme isteği de vardır. İnsan, başkasının acısıyla karşılaştığında iki türlü davranabilir: Ya üzülür ve yoluna devam eder ya da gördüğü acıyı kendi sorumluluğunun bir parçası olarak kabul eder. Bu nedenledir ki bir yetimin başını okşamak yerine ona uzaktan bakıp sadece “Yazık!” demekle, bir mazlumun feryadını duyup uğradığı haksızlığı gidermek için çaba göstermek arasında önemli bir fark vardır.
Mehmet Âkif Ersoy’un Safahat adlı eserinde yer alan Seyfi Baba manzum hikâyesi, eylemsiz ve eylemli merhamet arasındaki farkı göstermesi bakımından anlamlı bir örnektir. Şiirde, yaşlı, hasta, yoksul ve kimsesiz Seyfi Baba’nın hayatı üzerinden toplumsal sefaletin acı tablosu anlatılır. Âkif’in yağmurlu ve çamurlu bir gecede onu ziyarete gitmesi, hâlini hatırını sorması, ıhlamur kaynatıp bakımını üstlenmesi, merhametin duyguda kalmayıp davranışa dönüşmesinin güzel bir örneğidir. Ancak şairin, ayrılırken kesesinde ona verecek bir miktar para dahi bulunmadığını fark etmesi, yardım etme arzusunun imkânsızlık karşısında yaşadığı çaresizliği de ortaya koyar. Bununla birlikte Âkif’in davranışı, merhametin değerinin yalnızca maddi yardımla ölçülemeyeceğini; insanın imkânları ölçüsünde gösterdiği ilgi ve çabanın da merhametin bir tezahürü olduğunu göstermektedir.
Peki, insan başkasının acısını hissettiği hâlde neden her zaman harekete geçmez? Bunun temel sebeplerinden biri, eylemin sorumluluk gerektirmesidir. İnsan, yalnızca üzülerek vicdanını rahatlatabilir; ancak harekete geçtiğinde zamanını, imkânlarını ve bazen cesaretini ortaya koymak zorunda kalır. Çünkü eylem, insanın alıştığı konfor alanından çıkmasını gerektirir. Oysa gerçek merhamet, bu sorumluluktan kaçmamaktır. Başkasının acısını uzaktan seyretmekle yetinmek yerine, gerektiğinde o acıyı hafifletmek için el uzatmak, gözyaşını silmek, ekmeğini paylaşmak ve bir yaraya merhem olmaktır. Nitekim merhamet, insanın başkasının acısına üzülmesiyle değil, o acıyı azaltmak için kendi imkânlarından bir şeyler ortaya koymasıyla gerçek anlamını bulur.
Merhamet ile sevgi arasında da güçlü bir bağ vardır. “Merhamet aşktan üstündür.” sözü bu açıdan düşündürücüdür. Aşk çoğu zaman kişisel bir bağ etrafında şekillenir. İnsan, sevdiği kişiye karşı fedakârlık yapar, onun acısını kendi acısı gibi hisseder. Merhamet ise bu sınırları aşarak tanımadığımız bir insanın acısını da yüreğimizde taşıyabilmemizi sağlar. Bu bakımdan merhamet, insanı kendi dünyasının sınırlarından çıkarıp başkasının dünyasına yöneltir.
Ne var ki sevgi gibi merhamet de davranışa dönüşmediğinde eksik kalır. Birine sevdiğimizi söylediğimiz hâlde onun iyiliği için hiçbir şey yapmıyorsak bu sevgi ne kadar anlamlıdır? Ne hazindir ki günümüzde merhamet duygumuzun önemli bir kısmı ekranların içine sıkışmış durumdadır. Bir çocuk ölür, üzülürüz; bir orman yanar, içimiz de yanar; bir mazlumun görüntüsünü görür, tepki veririz. Bir paylaşımı beğenir, “Geçmiş olsun.” veya “Kınıyorum.” diye yazarız. Sonra ekranı kaydırıp günlük hayatımıza döneriz. Böylece vicdanlarımızı rahatlattığımızı sanırız.
Elbette bir acıyı paylaşmak, haksızlığa tepki göstermek veya bir insana yalnız olmadığını hissettirmek değersiz değildir. Ancak bunlar çoğu zaman merhametin ilk işaretleridir. Bu duyarlılık gerçek hayatta bir davranışa dönüşmediğinde insan, başkalarının acılarını seyreden pasif bir izleyici hâline gelebilmektedir. Zamanla acılara bakmaya alışır, hatta sorumluluk hissetme yeteneğini bile kaybeder. Vicdanî körlük, bakıp görmemektir. Çünkü bakmakla görmek aynı şey değildir. Bakmak gözün, görmek ise dikkatin ve iradenin işidir. “Bakar kör” ifadesi de bu gerçeği hatırlatır. Bu nedenle günümüz insanının önemli sorunlarından biri, acıları görmesine rağmen onlara karşı duyarsızlaşmasıdır.
İslâm’ın merhamet anlayışında merhamet, yalnızca başkasının acısını hissetmekle sınırlı değildir; insanı sorumluluğa ve davranışa yöneltir. Hz. Peygamber’in, “Komşusu açken tok yatan bizden değildir.”[1] buyruğu bu bakımdan son derece anlamlıdır. Çünkü burada komşunun açlığı karşısında yalnızca üzülmek değil, onun ihtiyacını gidermek üzere sorumluluk üstlenmek de söz konusudur. Dolayısıyla merhamet, acıyı fark etmekle başlar; onu azaltmak için harekete geçmekle anlam kazanır. İnsandaki merhamet, Allah’ın kuluna verdiği bir duygudur. Bu duygunun ahlâkî değeri, davranışa dönüştüğünde daha belirgin hâle gelir. İslâm tarihinde bunun dikkat çekici örneklerinden biri, Haçlı Seferleri sırasında yaşanan şu olaydır.
Tarihî kayıtlara göre Haçlılar, Denizli’den Antalya’ya doğru ilerlerken Türklerin hücumları karşısında büyük kayıplar veriyor, Rumlar da bu fırsattan yararlanarak onlara darbeler indiriyorlardı. Açlık ve hastalık da Haçlıları tüketiyordu. Nihayet perişan bir hâlde Antalya’ya ulaşan Haçlıların kont ve baronları gemilere binerek Suriye sahillerine giderken fakir olanlar Antalya’da kalmışlardı. Rumlar da bu durumu geri çekilen Türklere haber vermişlerdi.
Türklerin gelmesi üzerine iki düşman arasında kalan Haçlılar kaçmaya başlamış, esirlerin ve ölülerin sayısı giderek artmıştı. Rumların hileleri ise sonunda zulme dönüşmüştü. Fakat Türkler, artık acınacak bir hâle düşmüş bulunan aç, hasta ve fakir insanlara karşı savaşmaktan vazgeçerek onlara merhamet gösterdiler. Aç olanlara yemek verdiler, hastalarını tedavi ettiler ve kendilerine para dağıttılar. Böylece dindaşları Rumların zulmünden kaçarak Müslümanların himaye ve merhametine sığınanlardan üç binden fazla gencin Türklere katıldığı söylenmektedir. Kralın seferde papazı olarak bulunan Odon de Deuil, Haçlıların Müslüman olmasından duyduğu üzüntüyü şu sözlerle dile getirir:
“Ey hıyanetten daha zâlim olan merhamet! Müslümanlar, Hristiyanlara ekmek vererek dinlerini satın alıyorlardı. Bununla beraber Türkler, onları İslâm’a sokmak için herhangi bir zorlamada bulunmadılar.”[2]
Odon de Deuil, bu sözleriyle istemeden de olsa dikkate değer bir gerçeği dile getirmektedir: Türklerin merhameti, bir duygu olarak kalmamış; açın karnını doyuran, hastayı tedavi eden ve muhtacı koruyan bir davranışa dönüşmüştür. Bu olay, savaş hâlinde bulunulan insanlara karşı bile insanî sorumluluğun gözetilebileceğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Düşman olarak görülen insanların dahi insanlık onurunu korumak, savaşın acımasızlığı karşısında merhametin gücünü ortaya koymaktadır. Bazen merhamet, kılıçtan daha güçlü bir etki meydana getirir; insanı zorla değil, insanlığın ortak diliyle etkiler.
İslâm’ın merhamet anlayışını ortaya koyan bir başka örnek de Hz. Peygamber’in yaşadığı şu hadisedir. İbn Ömer’in rivayet ettiğine göre Allah Resûlü, bir askerî sefer sırasında bir toplulukla karşılaşmıştı. Orada, yanında çocuğu bulunan bir kadın ateş yakıyordu. Ateş alevlenince kadın çocuğundan uzaklaştı ve Hz. Peygamber’in yanına gelerek onun Allah’ın peygamberi olup olmadığını sordu. Ardından Allah’ın kullarına olan merhametinin, bir annenin çocuğuna duyduğu merhametten daha büyük olup olmadığını öğrenmek istedi. Hz. Peygamber, Allah’ın kullarına olan merhametinin bir annenin çocuğuna duyduğu merhametten daha büyük olduğunu söyledi. Allah kullarına nasıl azap eder?” diye sordu. Bu sözler karşısında Hz. Peygamber ağladı ve Allah’ın, azgınlıkta ileri giden, isyanında direnen ve Allah’ın birliğini kabul etmekten kaçınan kullarını azaplandıracağını açıkladı.[3]
Bu hadis, merhametin kaynağına ilişkin önemli bir gerçeği ortaya koymaktadır: İnsandaki merhamet, ilâhî rahmetin bir yansımasıdır. Anne ile çocuk arasındaki bağda görülen derin şefkat, insana yaratılıştan verilmiş rahmet duygusunun bir tezahürüdür. Bu bakımdan merhamet, insanın hem yaratılışındaki inceliği hem de başkasına karşı taşıdığı sorumluluğu ortaya koyar.
Bütün bu örnekler, merhametin yalnızca bir duygu olarak kalmaması gerektiğini göstermektedir. Çünkü hissedilen, fakat davranışa dönüşmeyen merhamet, başkasının acısını dindirmeye yetmez. Merhamet; bir yarayı sardığında, bir açın karnını doyurduğunda, bir muhtacın ihtiyacını giderdiğinde veya bir mazlumun yanında durduğunda somut bir anlam kazanır.
Öyleyse insanın kendisine sorması gereken soru şudur: Yalnızca üzülüyor muyum, yoksa gördüğüm acıyı azaltmak için bir şeyler de yapıyor muyum? Sadece “Yazık!” mı diyorum, yoksa “Ben ne yapabilirim?” diye de soruyor muyum? Bir insanın acısını uzaktan seyretmek kolaydır. Zor olan, o acıya yaklaşmak ve onu azaltmak için sorumluluk üstlenebilmektir. Çünkü merhamet, insanın kalbinde başlayan, fakat orada kalmaması gereken bir duygudur. Belki de insan olmanın en güzel göstergelerinden biri, başkasının acısını görüp yoluna devam etmek yerine onun yanında durabilmektir. Merhamet kalpte doğar; fakat gerçek anlamını, başkasının acısını azaltmak için eyleme dönüştüğünde bulur.
[1] İbn Mâce, Zühd, 35, Hadis No: 4297.
[2] Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul, 2014, s. 211, Ötüken Yayınları; Ayrıca bk. Geste de Louis, [Bibl. Croisades], I, s. 221-224; Odon de Deuil, s. 242-244.
[3] Hâkim, el-Müstedrek, IV, 18; Buhârî, el-Edebü’l-Müfred, 112.
ABD yönetiminin İran'a yönelik saldırılar konusunda ikiye bölündü Washington'da İran'a yönelik olası yeni saldırılar konusunda…
Von der Leyen’den dikkat çeken çıkış: “Barışı korumak istiyorsanız savaşa hazır olmalısınız” Avrupa Komisyonu Başkanı…
OSMANLI AYDINLARININ GÖZÜYLE ŞARK MESELESİ VE BATI HEGEMONYASI Tarihsel kökenleri itibarıyla Doğu ile Batı arasındaki…
Düzce'den Genç Çiftlere Müjde: "Evlilik Destekleme Merkezi" Hayatlara Dokunuyor! Artan düğün maliyetleri karşısında yuva kurma…
SAİD HALİM PAŞA’NIN KALEMİNDEN BATI’NIN SÖMÜRGECİ YÜZÜ: ASIL MUTAASSIP KİM? Osmanlı İmparatorluğu’nun en buhranlı yıllarında…
Türk Havacılığında Tarihi Gün: KIZILELMA Envanterde, Dünya Basını Ayakta! Türkiye'nin savunma sanayiindeki gözbebeği ve ilk…
View Comments
İnsan için en önemli haslet merhamet."Kim merhamet etmez, kendine merhamet olunmaz."
Bu da bana ait;"Merhameti layık olana yapacaksın."
O veciz sözü hocamız bir kere daha can alıcı misalleriyle hatırlattı.." merhamet acımak değil acitmamamaktir " biz merhameti sadece acımak kalbin ürpermesi olarak algıladık.. insan olmanın en önemli vasfı merhamet sahibi olmaktır. Besmele de rabbimizin rahman ve Rahim sıfatını anarak işe başlarız. Her işe Besmele ile başlamak islâmin şiaridir. Bu demektir ki her işe başlarken rahmet ve merhameti hatirlamaliyiz. Rabbimizin 99 ismi var..neden diğer isimleri değil de rahman ve Rahim isimlerini anıyoruz. Rabbimiz her zaman merhamet sahibi olmamızı istiyor demek ki.acima hissi olmayan canlıdır ama insan değildir. Hocamız merhameti pasif halde tutarsak bu merhamet olmaz diyor. Onu eyleme dönüştürür acı ve hüznü ortadan kaldirirsak merhametten istenilen murat doğar gazze ye sadece üzülür ah vah edersek bu merhamet olmaz.o zulmün kalkması icin oradakilerin acısına yardımlarla katkıda bulunursak ancaka merhamet etmiş oluruz bütün mazlum insanlara şefkat elimizi uzatarak onların yaralarını sararak merhamet etmiş oluruz.
Dışarıda kar var iken evsiz barksiz insanlar varken isinamam haya ederim diyen hasan harakani hazretleri gibi duyarlı olmaktır merhamet..
Akif safahatinda bir çok yerde merhamet vurgusu yapar " ya param olaydı ya hamiyetsiz olaydim " der.çaresiz kaldığın da.elbette çaresiz kaldığımız çok kötü durumlar var.ezilen açlık sefalet çeken insanlar var uzaktalar. Gücümüz yetmiyor. Onlara karşı merhamet duymak acılarını hissetmek duyarlı olmak iyi insan olmanın işareti..eğer kalbimiz ürpermiyorsa " ürpermeyen kalpten Allaha sığınırım " buyuran efendimizin bahsettiği CANLI oluruz..oysa biz canlı değil insanız. Alvarlı Efe hz lerinin duasına iştirak ediyoruz..ya rabbi bizi insan eyle.