Pertevyinal Valide Sultan Camii

Yapının mimarının kimliği konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Araştırmacılardan bazıları Montani Efendi, bazıları ise Sarkis Balyan olduğunu söyler. Tasarımına Agop Balyan’ın da katıldığı, çizim işlerinde desinatör Osep’in çalıştığı ifade edilir.

İstanbul, Fatih ilçesi, Aksaray Mahallesi merkezi, dört yol ağzında bulunan Pertevniyal Valide Camii II. Mahmutun eşi ve Sultan Abdülaziz’in annesi Pertevniyal Valide Sultan tarafından, 1869-1871 yılları arasında, harap halde bulunan Hacı Mustafa Efendi Camii yıktırılarak yerinde inşa edilmiştir.

Cami, Türk mimarisi de dahil olmak üzere, Gotik uslüptan Hint mimarisine kadar, çeşitli mimari üslupların kullanıldığı eklektik bir üsluba sahiptir.

Kare planlı olan yapının dört köşesinde kuleleri, 16 pencereli kasnağı üzerinde kubbesi, kuzeyinde hünkâr dairesi ve bununla bağlantılı mahfili bulunmaktadır. İç alanı 1000 m2 olan caminin mermer mihrabı mukarnas dolgulu ve 7 sıra sarkıtlıdır.

Pertevniyal Valide Sultan Camii, süsleme yoğunluğu ve çeşitliliği ile dikkati çeker. Cephelerden dışa çıkıntı oluşturan orta bölümleri ve kubbe kasnağında yer alan pencereler, Gotik tarzda yapılmıştır. Pencere üstlerindeki üçlü sağır niş düzenlemeleri ise, biçim olarak Osmanlı sanatında görülen öğeler olmakla birlikte; kullanıldığı yer açısından Kuzey Afrika ve Endülüs mimarlığındaki örnekleri anımsatır. Cephelerde rumi ve palmetlerden oluşan süsleme kompozisyonları ile sağır niş, mukarnas gibi klasik Osmanlı unsurları da kullanılan öğeler arasındadır. Dilimli soğan kubbe biçimli birer tepelikle sonlanan Hint mimarisini anımsatan köşe kuleleri, klasik Osmanlı mimarisine özgü mukarnaslı nişler, düz sağır nişler ve çeşitli geometrik motiflerle bezenmiştir.

Pertevniyal Valide Sultan’ın yaptırdığı mektep 1911’de yanmış; türbe, sebil ve muvakkithanesi ise 1956-59 yılları arasında, Aksaray Meydanı ve çevre düzenlemesi sırasında kaldırılmıştır. Çeşitli yol çalışmaları sonrasında, cami kot seviyesinin altında kalmıştır. Türbenin parçaları ise İstanbul III. Selim Türbesi’nin haziresine nakledilmiştir. Daha sonra, kalan parçalar kullanılarak, külliyenin avlusuna Pertevniyal Valide Sultan’ın türbesi yeniden inşa edilmiştir. Önce Topkapı Sarayı’na, daha sonra II. Mahmud Türbesi’ne nakledilen naaşı da, bugün kendi türbesine taşınmış bulunmaktadır.

2007 yılında Vakıflar İdaresince caminin restorasyonuna ve bahçe düzenlenmesine başlanılmış, 2011 yılında cami kısmı tamamlanarak ibadete açılmış, bahçe düzenlemesi ise 2014 yılında tamamlanmıştır.