YOLSUZLUKLARI “KESİN OLARAK” ÖNLEMENİN FORMÜLÜ

Ülkemizin en önemli problemlerinden biri, yolsuzluk… İktidarda olsun muhalefette olsun, tüm politikacılar yolsuzluktan yakınıyor. Seçim yaklaştıkça, yolsuzlukları en iyi kendilerinin önleyeceğini söylemeyi de ihmal etmiyorlar. Ancak siyasetçiler, bunu nasıl yapacaklarına dair somut ve net bir proje sunmuş değiller. Oysa, satın alma ve ihale sistemi, yüzde yüz şeffaf ve yüzde yüz hakkaniyete uygun bir hale getirilebilir. Ama eğer istenirse… Peki, gerçekten isteniyor mu? Bu soruyu özellikle düşünün.

Bu yazıda, yolsuzlukları kesin olarak, yüzde yüz önleyecek mekanizmayı, sistemi izah edeceğim. Yolsuzlukları kesin olarak önleyecek formülü vereceğim. Bu, aynı zamanda, iktidara talip olanlar için bir samimiyet testi olacak. Eğer gerçekten yolsuzlukları önlemek istiyorsanız, işte size formülü…

İddia Ediyorum ki

Uzun süredir kafa yorduğum; “yolsuzlukları kesin olarak önleyecek formül” uygulanırsa;

• Kesinlikle, hiç kimse, hiçbir zaman, hiçbir şekilde, hiçbir yol ile asla yolsuzluk yapamayacak.
• Kesinlikle, kamu kaynakları daha verimli ve yerinde, kullanılması gereken yerde kullanılacak.
• Kesinlikle, kamudan ihale alanlar veya kamunun satın almalarını tedarik edenler arasında, yüzde yüz adalet ve hakkaniyet sağlanacak; bu hususta fırsat eşitliği tam olarak gerçekleşmiş olacak.
• Kesinlikle, politikacıların, kamu kaynakları üzerinden ve işgal ettikleri makam ve yetki sebebiyle, haksız kazanç elde etmeleri, zenginleşmeleri mümkün olmayacak.
• Kesinlikle, kamuya iş yapanlar, yaptıkları işin gereğiyle orantılı olmayan ve fazladan kazançlar elde edemeyecek, bu bakımdan kamu kaynakları çar-çur edilemeyecek.

Kamu ihale mevzuatı ve mekanizması şimdi açıklayacağım formüle uygun hale getirilirse, işte bu 5 hususta hiçbir problem kalmayacak. İddia ediyorum ve işte ispatlıyorum.

Yolsuzlukları kesin olarak önleyecek formülün beş ayağı var:

1- Satınalma ve ihale mevzuatının yeniden düzenlenmesi.

2- Satınalma ve ihale mekanizmasının yeni bir biçime kavuşturulması.

3- İhale ve satınalma konusu mal ve hizmet için sonradan fiyat veya eder değişikliği yapılamaması.

4- Politikacılara ve kamu görevlilerine periyodik mal varlığı beyanı yapmaları ve ispat yükümlülüğü.

5- Halkın katılımına açık bağımsız denetleme kurullarının teşkili; kamu görevlileri için hesap verme yükümlülüğü.

İşte bu beş hususta yapılacak düzenleme ile, yolsuzluklar kesinlikle önlenebilir. Şimdi sözü muallakta bırakmayıp içini doldurayım. Hepsini tek tek izah edeyim.

1- Satınalma ve İhale Mevzuatının Yeniden Düzenlenmesi

Satınalma ve ihalelere dair mevzuat çok sayıda metinden oluşuyor. Sadece ihale mevzuatı bile işin içinden çıkılması çok zor bir mevzuat yığını. Galiba her yeni duruma göre, durumu kotaracak mevzuat geliştirilmiş. Böylece mevzuat, işin içinden çıkılması çok zor bir hale getirilmiş.

Bu hususta 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu ile 4735 Saylı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu var. Bu mevzuata dair 56 değişiklik kanunu, 9 kanun hükmünde kararname, 11 Anayasa Mahkemesi kararı, 87 diğer kanun; 9 diğer kanun hükmünde kararname, 8 Cumhurbaşkanlığı ve Bakanlar Kurulu Kararı, 46 Yönetmelik, 138 Tebliğ, 3 Genelge, 28 çeşitli esaslara dair içerik, 91 de esaslara dair metin var. Böyle bir mevzuat yığını içinde neyi nasıl kontrol edeceksiniz?

İşte bu mevzuatı sadeleştirip, açık, net ve şeffaf bir hale getirmek ve yüzde yüz hakkaniyeti, adaleti, kamu yararını gözetecek, yolsuzluğu kesin olarak önleyecek bir tek mevzuat hazırlamak lazım. Böyle bir mevzuatın işleyiş mekanizması ise, şimdi detaylarını vereceğim mekanizma modeli olmalı.

2- Satınalma ve İhale Mekanizmasınının Yeni Bir Biçime Kavuşturulması

Evet, önereceğim sistemin can damarı, esası, satınalma ve ihale mekanizmasının yeni bir biçime kavuşturulmasıdır. Bu sistemde açık ihale, kapalı ihale, doğrudan temin, pazarlık usulü vs., hiçbiri olmayacak. Her bir ayrı mal ve hizmet alımı veya ihale türü için, ayrı bir mevzuat da olmayacak. Gerek ihaleler için, gerekse satınalmalar için tek bir sistem olacak ve bu sistem uygulanacak. Nasıl mı? Şöyle:

Bir web sitesi kurulacak. “İhale ve Satınalma Web sitesi.” Buna kısaca “e-İhale” adı verilebilir, başka bir isim de verilebilir. Tıpkı “e-Devlet” gibi. Nitekim bu web sitesi, e-Devlet ile entegre edilecek. Tüm Türkiye’de, tüm kamu kurum ve kuruluşlarının tüm satınalma ve ihale işlemleri, bu web sitesi üzerinden, herkese açık biçimde yapılacak ve sonuçlandırılacak. Herkesin iştirak edeceği, teklif aşamalarında her detayı herkesin gördüğü, herkesin gözünün önünde sonuçlandığı bir süreçten söz ediyorum. Web sitesinin içinde biri İHALELER, diğeri SATINALMALAR adıyla iki ana bölüm olacak. Her kamu veya kamunun ortaklığı olan kurum ve kuruluş, bu siteye tanımlanacak ve işlemleri yapabilmesi için kendisine bir kurum kodu ve giriş şifresi belirlenecek. Tüm satınalma ve ihale işlemleri bu site üzerinden yapılacak. Bunun için gerekli adımlar, şöyle olacak:

1) Her kamu kurum ve kuruluşu ile kamu kurum ve kuruluşlarının iştirak ettiği kurum ve kuruluş, ihtiyaç duyduğu mal ve hizmetleri tespit edecek. İhtiyaç duyulan miktarı, satınalma ve ihale sürecine dair zaman takvimini, yani mal ve hizmeti ne zaman alacağını belirleyecek.

2) Bunlara dair şartnameler ve diğer gereklilikler ne ise, sisteme yüklenecek şekilde hazırlayacak.

3) Sözünü ettiğim “e-İhale” sitesine, kendi kurum kodu ve şifresiyle girip, ihale veya satınalma için ilan verecek. Şartnameler ve diğer gereklilikler de eklenecek. İlanda sürecin ne zaman başlayıp ne zaman sona ereceği belirtilecek. Bu süre esas olarak uzatılmayacak. İstisnai hallerde uzatılacaksa, ilan şartnamesinde hangi hallerde, ne kadar süre ile uzatılabileceği önceden yazılı olacak ve ancak önceden belirtilen bu sebeplere uygun olarak, ilan süresi uzatılabilecek.

4) İlan süreci, aynı zamanda teklif alma sürecidir. İlan edilen herhangi bir satın almaya veya ihaleye, Türkiye’nin neresinde olursa olsun, gerçek kişiler ya da firmalar, e-Devlet üzerinden giriş yaparak teklif verebilecek. Teklif verenler, teklif ile birlikte “Yeterlilik Şartları”nı haiz olduklarını belgeleyecek. Bir ilana yurt dışından doğrudan teklif verilebilmesi  mümkün olmayacak. İlanda, Türkiye menşeili olmayan firmaların teklif vermesi, ilan sahibi tarafından ilan verilirken belirlenirse mümkün olabilecek. Yurt dışı firmaları, ancak Türkiye menşeili bir firma ile ortak olarak ve onun üzerinden teklif verebilecek. İlan sahibi, herhangi bir teklifi reddedip sistemden çıkaramayacak. Herhangi bir ilana veya satın almaya bir teklif verildiğinde, teklif sahibine verdiği teklifin sisteme kayıtlı hali e-Posta ile gönderilecek. Herhangi bir ilana verilen tüm teklifleri herkes görebilecek. Hem katılımcılar, hem de tüm halk… İlan süresi içinde, teklif sahipleri diğer tekliflere bakarak kendi teklifini güncelleyebilecek. Yani kendi verdiği fiyattan daha düşük bir fiyatla teklif verilmiş ise, ona göre fiyat bilgisini güncelleyebilecek. Hatta her teklif sahibine, kendi teklif ettiği fiyattan daha düşük fiyatla bir teklif verilmesi halinde, bu bilgi e-Posta ile anında bildirilecek. Böylece ona, teklifini güncelleyebilmesi için fırsat verilecek. Bu süreç tamamen sistem üzerinden, otomatik olarak yürüyecek.

5) Teklif sahipleri, herhangi bir ilana teklif vermeden önce bir taahhütname onaylayacak. Bu taahhütname, ihalenin veya satınalmanın, kendi üzerinde kalması halinde, yükümlülüklerini yerine getirebileceğine dair beyan olacak. Bu taahhütnamede, ihale veya satınalma üzerinde kalır da yükümlülüklerini ilanda belirtilen süre içinde yerine getirmezse, yasal cezaları ödemekle yükümlü olduğunu, gecikmeden veya diğer herhangi bir husustan kaynaklanan kayıpları ilan sahibi kurum veya kuruluşa ödemekle yükümlü olduğunu beyan eden bir içerik olacak. İhaleye teklif veren herkes tüm bunları da kabul etmiş sayılacak.

6) İlan süresi sona erdiğinde, artık yeni teklif verilemeyecek. İlana verilen teklifler sayfasında sadece en uygun 3 teklif kalacak, diğerleri o ilana verilen, fakat elenen teklifler menüsü altında arşive kaldırılacak. Elenen tekliflere her an ulaşmak mümkün olacak. Yani herkes, hangi tekliflerin elendiğini, hangilerinin kabul edildiğini görüp, istismar veya iltimas var mı, yok mu, görebilecek. İlk üç sıraya giren teklif sahiplerine, son bir kez, tekliflerini güncelleyip güncellemeyecekleri sorulacak. Tabiî ki yine sistem üzerinden ve herkese açık biçimde.

7) Son güncellemeden sonra, ihale veya satın alma ilk sırada olana verilecek ve bu, aynı web sitesi üzerinden ilan edilecek. Bu iş ilanlar sayfasından çıkarılıp, SÜREN İŞLER sayfasına aktarılacak. Eğer ilk sırada olan firma işten vazgeçerse, önceden miktarı ve niteliği belirtilen cezaları ödeyecek ve iş, ikinci sırada olana verilecek. Bu husustaki para cezası, ilk sırada olanla ikinci sırada olanın teklif ettiği parasal farktan az olmayacak. Tüm bu süreç de sistem üzerinden ve herkese açık olarak yürütülecek.

8) İhale veya satın alma işinin yapım aşamaları ve mal veya hizmetin verilmesine dair süreç de sistem üzerinden, şeffaf olarak plânlanacak ve yürütülecek.

9) İhalede iş bitiminde, mal veya hizmet satın alınmasında ise mal veya hizmetin sağlanmasında, sonuç kamuoyuna duyurulacak.

10) İhale veya satın alma ile ilgili yapılan ödemeler, ilgili denetleme kurumlarına bildirilecek. Herhangi bir hususta bir şaibe veya şüphe olması halinde, ödeme bilgileri kamuoyu ile paylaşılacak.

Bu anlattığım ihale ve satın alma sürecindeki tüm işlemler, iş akışları ve teklifler ile sonuçlar, aynı anda hem Sayıştay’da, hem Yargıtay’da, hem Danıştay’da, hem de Barolar Birliği’nde kurulacak birer sunucuya eş zamanlı olarak, birer kopyası yüklenecek. Bu bilgiler üzerinde dijital müdahalelerle değişiklik yapılıp yapılmadığı da herkes tarafından kontrol edilebilir olacak.

Görüldüğü gibi, özetle bu şekilde izah edebileceğim satın alma ve ihale süreci, tamamen şeffaf ve hiçbir şekilde yolsuzluklara geçit vermeyecek bir mekanizmaya kavuşturulmuş olacak.

Şimdi gelelim kurguladığım sistemin olmazsa olmaz nitelikteki üçüncü ayağına:

3- İhale ve Satınalma Konusu Mal ve Hizmet İçin, Sonradan Fiyat ya da Eder Değişikliği Yapılamaması

Hali hazırdaki sistemde, mesela bir ihale, belirlenmiş bir fiyata bir firmaya veriliyor. Süreç içinde o firma, şartların değişmesi ve benzeri çeşitli gerekçelerle, fiyatı artırıyor. İhaleyi veren ile alan arasında yeni bir anlaşma yapılıyor ve ilan sırasında belirlenmiş olan fiyatın çok çok üzerinde yeni bir fiyat belirleniyor. Oysa, eğer başta o fiyat olsaydı, yeni fiyat başta esas alınsaydı, o ihaleyi alabilecek başka firmalar da çıkabilirdi. Bu, ilan veren ile işi alan arasında parasal çıkar ilişkilerine, ardına kadar kapı aralayan bir sistem. İşte benim önerdiğim sistemde bu kesinlikle olmayacak. İlan sürecinde ihale hangi fiyata, kimin üzerinde kalmışsa, yeni şartlar ne olursa olsun, şartlar ne kadar değişirse değişsin, ihaleyi alan, verdiği teklif üzerinden işi tamamlamak zorunda. Tamamlamazsa, o zamana kadar yaptığı işin parası ödenmeyecek ve yapılanlar ihale veren kuruma hibe edilmiş sayılacak. İşin kalan kısmı, ihaleye teklif veren bir sonraki sıradaki firma tarafından yapılacak. Böylece, “ihaleyi bir şekilde düşük fiyat vererek alayım da, zaman içinde adamını bulurum, şartlar değişti diyerek fiyatı artırırım” güvencesinin önü kesilmiş olacak. Şartlar değişmişse, az kâr edersin. Hatta zarar bile edebilirsin. Nihayetinde ticarette kâr da var, zarar da. Hep ihaleyi alan kâr edecek, kamu kurumu zarar edecek diye bir şey olur mu? Hesabını iyi yap, baştan teklifini ona göre ver. Yolsuzlukları önlemek için gerekli mekanizmada bu husus çok çok önemli ve mekanizmanın asla vazgeçilemez bir ayağını oluşturuyor.

Gelelim, yolsuzlukları önlemek için önerdiğim mekanizmanın dördüncü ayağına. O da şu:

4- Politikacılara ve Kamu Görevlilerine, Periyodik Olarak Mal Varlığı Beyanı ve İspat Yükümlülüğü

Bunun anlamı şu: Bir politikacı bir göreve gelirse, mesela milletvekili olursa, bakan olursa, Cumhurbaşkanı veya diyelim ki Parlamenter sistem var, Başbakan olursa… Ya da bir şahıs, herhangi bir kamu veya kamu ortaklı bir kurum veya kuruluşta yetkili bir göreve gelirse… Göreve geldiği anda bir mal beyanında bulunacak. Bu mal beyanı, o görevde kaldığı sürece, görev yaptığı kurum ve kuruluşun web sayfasında kalacak. Sadece kendisi için değil, birinci ve ikinci derece akrabalarının, herkes tarafından bilinen yakın, “kanka” denen arkadaşlarının ve iş ortaklarının mal beyanı da açıklanacak ve bu bilgiler de aynı sayfada yer alacak. Sonra o şahıs, her altı ayda bir, tüm bu mal varlığı beyanlarını güncelleyecek. Değişiklik varsa, değişikliği belirtecek. Mal varlığında artış olmuşsa, bunun nasıl mümkün olduğunu izah edecek. Yoksa da aynı beyanı tekrar verecek. Tüm bu beyanlar herkese açık olacak. İsteyen bir vatandaş, bir savcı, bir avukat, bir bağımsız denetçi vesaire… İstediği zaman bu beyanda belirtilenlerle gerçek durumu gözlemleyebilecek. Ya da herhangi bir şikayet olduğunda, gerçek durum tespit edilip, beyana göre sağlaması yapılacak.

Şimdi… Bu nokta çok önemli. Bu şahıslar, mal beyanında bulundukları esnada bir de taahhütname vermiş olacaklar. Taahhütnamenin özeti şu: “Mallarım bundan ibaret. Eğer bu beyandan sonra herhangi bir zamanda yapılacak bir incelemede, beyanımda olmayan bir mal varlığım tespit edilirse de ben bu ilaveyi meşru kazançlarımla elde ettiğimi izah edemezsem, tespiti yapılan o malı hazineye devredeceğimi, bunu nasıl elde ettiğime dair meşru yolları ispatlamakla yükümlü olduğumu, ispatlayamadığım hallerde gereken cezai işleme derhal uygulanacak şekilde razı olduğumu, var olan malı beyan etmediğim için ayrı bir cezaya çarptırılacağımı biliyorum, kabul ve ilan ediyorum.” İşte bu şekilde bir taahhütname verecek. Bu taahhütnameyi, hem kendisi, hem yakın akrabaları, hem iş ortakları ve hem de kankaları için verecek. Bu husustaki cezai müeyyideler, bu sistem devreye alınırken ilgili yasalarda yerini alacak.

Ve sistemin son ayağı:

5- Halkın Katılımına Açık, Bağımsız Denetleme Kurullarının Teşkili; Kamu Görevlileri İçin Hesap Verme Yükümlülüğü Getirilmesi

Maalesef insanoğlunun şeytani yanı çok güçlü. En mükemmel sistemi kurun, eğer denetlenmezse, bir yerde aksar ve bir açık kapı bulunarak delinebilir. Bu nedenle, yolsuzlukları önlemek için kurguladığım bu mekanizma içinde, denetleme ve beyan yükümlülüğü çok önemli bir tutuyor. Bunun için hem yargı denetimi, hem de bağımsız denetleme kurumları bu işle ilgili çalışabilir. Nasıl ki fahri trafik denetçileri var ve bunların plakaya yazdıkları cezalar vatandaştan tahsil ediliyor, kamunun satın alma ve ihaleleriyle ilgili hususlarda da, bağımsız denetleme kuruluşları görev alabilir. Bunlar, gerekli şartlara riayet etmek suretiyle, her kamu kurum ve kuruluşunu, her kamu görevlisini ve siyasetçiyi denetleyebilir. Halkın, özellikle ihaleler ve satın almalar hususunda denetleme, hesap sorma hakkı en temel hak olarak anayasada tanımlanmalı ve hiçbir kayıt ve şart altına alınmamalıdır. Kamu kurumları ve kamu görevlileri, istendiği zaman mali konularla ilgili olarak hesap vermekle yükümlü tutulmalıdır. Hiçbir makam ve yetki farkı olmaksızın, bu hususta hiç kimseye ve hiçbir kuruma dokunulmazlık ve ayrıcalık tanınmamalıdır.

Sadece,  devlet sırrı olabilecek ve önceden belirtilen birkaç kalem hususta, belirlenmiş denetçilerin dışında herkese açık denetim olmayabilir; ancak onun da şartları önceden, yolsuzluğa yol açmayacak başka garantilerle güvence altına alınarak belirlenecektir.

Benim projem, özetle bu kadar…

Hadi bakalım, madem ki yolsuzlukları önlemek istiyorsunuz, işte formülü verdim. Mekanizmanın esaslarını izah ettim. Bunu uygulamak isteyene daha detaylı izahatta bulunabilirim. Uygulamanın hayata geçirilmesinde gereken çalışmalara bizzat iştirak edebilirim. Eğer samimi iseniz, yolsuzluğu önlemenin yolu bu. Başka bir yol, sadece kamuoyunun hassasiyetlerini tatmin edip tepkileri yatıştıracak geçiştirme devinimlerinden ibaret olacaktır. Şimdilik bu kadarını söylüyor, sözü noktalıyorum.

Faruk Köse

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube