
Rahmet olmak nedir? Rahmet olmak, yalnızca insanlara merhamet göstermek, güzel söz söylemek veya ihtiyaç sahiplerine yardım etmek değildir. Rahmet olmak, insanın varlığıyla güven vermesi, sözüyle hakikati hatırlatması, davranışlarıyla adaleti yaşatması ve bulunduğu çevrede iyiliğin çoğalmasına vesile olmasıdır. Bir insanın başka bir insanın hayatında korkunun değil güvenin, haksızlığın değil adaletin, umutsuzluğun değil umudun kaynağı hâline gelmesidir. Rahmet, kötülüğe kayıtsız kalmadan iyiliği savunmak, zulme boyun eğmeden insanın onurunu korumak, hakikatten taviz vermeden insanlara şefkatle yaklaşabilmektir. Bu bakımdan rahmet olmak, yalnızca bir duygu değil, insanın düşüncesine, ahlakına, ilişkilerine ve toplumsal sorumluluklarına yön veren bir hayat anlayışıdır.
Kur’an, Hz. Muhammed’in gönderiliş gayesini açıklarken son derece kapsamlı bir ifade kullanır: “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” (Enbiyâ, 21/107) Bu ayet, Hz. Muhammed’in örnekliğinin yalnızca belirli bir topluma, coğrafyaya veya döneme ait olmadığını ortaya koymaktadır. Onun getirdiği vahyin mesajı, insanın Allah ile ilişkisini düzenlediği gibi insanın insanla, toplumla ve bütün varlık âlemiyle ilişkisine de yön vermektedir. Burada dikkat edilmesi gereken temel mesele, rahmetin yalnızca Peygamberimizin kişisel nezaketinden ibaret görülmemesidir. Onun rahmet oluşu, taşıdığı vahyin insan hayatında meydana getirdiği ahlaki, hukuki ve toplumsal dönüşümle birlikte anlaşılmalıdır. Çünkü Kur’an’ın ortaya koyduğu rahmet anlayışı, yalnızca insanların gönüllerine seslenmekle kalmaz; onların haklarını, özgürlüklerini, güvenliklerini ve insanca yaşama imkânlarını da korumayı gerektirir.
Hz. Muhammed’in yaşadığı toplumda kabile üstünlüğü, güçlünün zayıfı ezmesi, ekonomik sömürü, kadınların ve kimsesizlerin haklarının ihlal edilmesi, kölelik ve toplumsal ayrımlar hayatın yerleşmiş gerçekleriydi. İnsanların değeri çoğu zaman sahip oldukları servet, soy ve güç üzerinden belirleniyordu. Kur’an, böyle bir ortamda insanın değerini yeniden tanımladı. İnsanların aynı kökten yaratıldığını, üstünlüğün soyda veya servette değil takvada olduğunu bildirdi (Hucurât, 49/13). Yetimin ezilmesini, yoksulun ihmal edilmesini, ölçü ve tartıda hile yapılmasını, insanların mallarının haksız yollarla alınmasını ve adaletin güçlülerin çıkarlarına göre belirlenmesini reddetti. Böylece rahmet, yalnızca bireysel iyiliklerle sınırlı kalmadı; insanı değersizleştiren anlayışlara karşı ahlaki bir duruşun ve adil bir toplumsal düzenin temelini oluşturdu.
Hz. Muhammed’in örnekliğinde insanı kazanmak, insan üzerinde üstünlük kurmaktan daha önemliydi. O, insanları aşağılayarak değil, onların akıllarına ve vicdanlarına seslenerek davet etti. Hataları düzeltirken insanın kişiliğini bütünüyle mahkûm etmedi. Muhataplarının içinde bulunduğu şartları dikkate aldı. İnsanların korkularını, alışkanlıklarını ve beklentilerini görmezden gelmedi. Bununla birlikte toplumun yanlışlarını onaylamadı, hakikati gizlemedi ve insanların hoşnutluğunu kazanmak için vahyin ilkelerinden vazgeçmedi. Kur’an’ın, “Allah’ın rahmeti sayesinde onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, çevrenden dağılıp giderlerdi.” (Âl-i İmrân, 3/159) buyruğu, onun insanlarla kurduğu ilişkinin temelini açıklamaktadır. Buradaki yumuşaklık, ilkelerden vazgeçmek değil; ilkeleri insanın anlayabileceği, düşünebileceği ve kendi iradesiyle benimseyebileceği şekilde sunmaktır.
Bugün üzerinde düşünmemiz gereken en önemli meselelerden biri, Hz. Muhammed’in rahmet oluşunu anlatırken onun insanlarla kurduğu ilişkiyi ne ölçüde örnek aldığımızdır. Peygamber sevgisini dile getirmek, onun adını saygıyla anmak ve hayatından örnekler aktarmak elbette değerlidir. Ancak gerçek bağlılık, onun insanlara nasıl yaklaştığını, adaleti nasıl gözettiğini, farklı düşünceler karşısında nasıl davrandığını ve vahyi hayatın merkezine nasıl yerleştirdiğini anlamakla mümkündür. Onu örnek almak, yalnızca geçmişte yaşanmış olayları tekrar anlatmak değil, o olayların dayandığı ilkeleri bugünün insanına ve sorunlarına taşıyabilmektir. Çünkü rahmet peygamberinin ümmeti olmak, yalnızca bir aidiyet iddiası değil, aynı zamanda ağır bir ahlaki sorumluluktur.
İnsanlığa rahmet olmanın en önemli şartlarından biri adalettir. Adaletin bulunmadığı yerde merhamet söylemi eksik kalır. Çünkü insanın hakkını teslim etmeyen, güçsüzü korumayan, haksızlığa karşı durmayan bir anlayış, ne kadar güzel ifadeler kullanırsa kullansın Kur’an’ın ortaya koyduğu rahmet anlayışını bütünüyle temsil edemez. Nisa suresinin 135. ayeti, insanın kendisi, anne babası ve yakınları aleyhine bile olsa adaleti gözetmesini emreder. Maide suresinin 8. ayeti ise bir topluluğa duyulan öfkenin insanı adaletsizliğe sürüklememesi gerektiğini bildirir. Bu ilkeler, Müslümanın adalet anlayışının kişisel yakınlıklarla, siyasi tercihlerle, toplumsal aidiyetlerle veya ekonomik çıkarlarla değişmemesi gerektiğini ortaya koymaktadır.
Bugün Müslümanların rahmet anlayışı, yalnızca kendi çevrelerine gösterdikleri ilgiyle ölçülemez. Farklı inançlara sahip insanların hakları, kendileri gibi düşünmeyenlerin onuru, yoksulların yaşam şartları, çalışanların emeği, çocukların güvenliği ve toplumda haksızlığa uğrayanların durumu da bu sorumluluğun içindedir. Bir Müslüman, kendi çevresinden birine yapılan haksızlığa karşı çıkarken aynı haksızlık başka bir insana yapıldığında sessiz kalıyorsa adaleti değil, aidiyetini merkeze almış demektir. Kur’an’ın istediği ise insanların kimliğine göre değişen bir adalet değil, Allah’ın emrine dayanan tutarlı bir ahlaki duruştur. Rahmet olmak, insanların yalnızca kendilerini iyi hissetmelerini sağlamak değil, haklarının korunduğu ve onurlarının gözetildiği bir hayatın kurulmasına katkıda bulunmaktır.
Aynı sorumluluk aile hayatından ticarete, eğitimden yönetime kadar bütün alanlarda geçerlidir. Ailesine karşı kırıcı, çalışanına karşı haksız, ticaretinde güvenilmez, görevinde sorumsuz olan bir kişinin insanlığa rahmetten söz etmesi ciddi bir tutarsızlıktır. Hz. Muhammed’in örnekliğinde güzel ahlak, hayatın belirli zamanlarına ayrılmış bir davranış biçimi değildir. Evde, çarşıda, toplum içinde ve yönetimde aynı temel ilkelere bağlı kalmayı gerektirir. Bugün Müslümanların en güçlü davet imkânlarından biri, güvenilirliklerini yeniden görünür kılmalarıdır. İnsanlar bir Müslümanın sözüne, ticaretine, adaletine ve verdiği emanete güvenebiliyorsa, o kişinin hayatı anlattığı değerlerin anlaşılmasına katkı sağlar.
Modern insan, geçmiş dönemlere göre çok daha fazla bilgiye, iletişim imkânına ve maddi araca sahip olmasına rağmen derin bir anlam arayışı yaşamaktadır. İnsanlar birbirlerine kolaylıkla ulaşabilmekte, fakat birbirlerini anlamakta zorlanmaktadır. Kalabalıklar büyürken güven ilişkileri zayıflamakta, iletişim araçları çoğalırken samimi konuşmalar azalmaktadır. Başarı, tüketim, görünürlük ve toplumsal kabul görme arzusu, insanın kendi değerini dışarıdan gelen ölçülere göre belirlemesine yol açmaktadır. İnsan, sahip olduklarıyla değer kazandığını düşündükçe sahip olamadıklarının eksikliğini daha derinden hissetmektedir. Böyle bir hayat anlayışı, insanı sürekli kıyaslamaya, rekabete ve tatminsizliğe sürüklemektedir. Kur’an’ın insana sunduğu rahmet ise onun değerini servetine, makamına, görünüşüne veya toplumsal konumuna bağlamaz. İnsanı Allah karşısında sorumlu, irade sahibi ve onurlu bir varlık olarak ele alır.
Günümüz insanının önemli sorunlarından biri de güven kaybıdır. İnsanlar yalnızca kurumlara ve yöneticilere değil, zaman zaman birbirlerine, hatta din adına konuşan kimselere karşı da güvensizlik yaşamaktadır. Söylenen sözlerle sergilenen davranışlar arasındaki çelişki, bu güvensizliği derinleştirmektedir. Adaletten söz edenlerin kendi yakınlarına ayrıcalık tanıması, ahlakı savunanların çıkarları söz konusu olduğunda ilkelerini terk etmesi, merhameti anlatanların farklı düşünen insanlara tahammül göstermemesi, dinî söylemin inandırıcılığını zedelemektedir. Bu nedenle günümüz Müslümanlarının karşı karşıya bulunduğu temel mesele, yalnızca İslam’ı daha fazla anlatmak değil, anlatılan İslam’ın hayatta ne ölçüde karşılık bulduğunu sorgulamaktır. İnsanların dine ilişkin kanaatleri yalnızca okudukları kitaplarla değil, karşılaştıkları Müslümanların davranışlarıyla da şekillenmektedir.
Kur’an’ın rahmet anlayışı, insanı yalnızca yanlışlarından dolayı suçlayan bir dil oluşturmaz; yanlışın nedenlerini anlamayı, insanın yeniden doğrulabilmesi için ona sorumluluk ve umut kazandırmayı da içerir. Zümer suresinin 53. ayetinde Allah’ın rahmetinden ümit kesilmemesi gerektiğinin bildirilmesi, insanın hatalarına rağmen dönüş imkânının açık olduğunu göstermektedir. İnsan, sürekli geçmişiyle mahkûm edildiğinde kendisini değiştirme iradesini kaybedebilir. Buna karşılık hatasının farkına varması, sorumluluğunu kabul etmesi ve doğruya yönelmesi için kendisine yol gösterildiğinde yeniden ayağa kalkabilir. Bu nedenle İslam daveti, yalnızca yanlışları teşhir eden bir söyleme dönüşmemelidir. Yanlışı açıkça ortaya koyarken insanın değişme imkânını da göstermelidir. Rahmet, günahı meşrulaştırmak değildir; insanı günahıyla özdeşleştirmeden ona doğru yolu gösterebilmektir.
Hz. Muhammed’in örnekliğini günümüze taşımak isteyen Müslümanların öncelikle kendi hayatlarını sorgulamaları gerekmektedir. Başkalarına adaleti anlatırken ne kadar adil olduğumuzu, merhameti savunurken ne kadar merhametli davrandığımızı, doğruluğu öğütlerken sözlerimizde ne kadar dürüst kaldığımızı değerlendirmeliyiz. Kur’an, insanlara iyiliği emredip kendilerini unutanları eleştirir (Bakara, 2/44). Bu uyarı, özellikle din adına konuşan herkes için ciddi bir sorumluluk taşımaktadır. Çünkü insanlara doğruyu anlatmak, anlatılan doğrunun kişiyi bağlamadığı anlamına gelmez. Aksine bilgisi ve sorumluluğu artan insanın kendi davranışlarına daha fazla dikkat etmesi gerekir.
Rahmet olmak, insanın kendisini başkalarından üstün görmesiyle bağdaşmaz. Kibir, küçümseme ve sürekli kusur arama alışkanlığı, insan ilişkilerini zayıflatır. İnsan, kendisini sürekli yargılayan birinin yanında düşüncelerini rahatça ifade edemez. Hatalarını gizlemeye, sorularını bastırmaya ve zamanla o ilişkiden uzaklaşmaya başlar. Buna karşılık kendisini dinleyen, anlamaya çalışan ve yanlışını incitmeden açıklayan birinin yanında daha açık davranabilir. Hz. Muhammed’in insanlarla kurduğu ilişkinin önemli yönlerinden biri, muhataplarının kendilerini ifade edebilmelerine imkân tanımasıdır. Bu yaklaşım, günümüzde aile içinde anne babaların, eğitim alanında öğretmenlerin ve dinî davet çalışmalarında sorumluluk üstlenen herkesin örnek alması gereken bir davranıştır.
Hz. Muhammed’in âlemlere rahmet olarak gönderilmesi, Müslümanlara yalnızca övünülecek bir peygamber mirası bırakmamış, aynı zamanda örnek alınması gereken bir hayat anlayışı sunmuştur. Bu anlayışın merkezinde Allah’a kulluk, insana saygı, adalet, doğruluk, merhamet, güvenilirlik ve sorumluluk bulunmaktadır. Bugün Müslümanların temel sorumluluğu, insanlara İslam’ın ne kadar merhametli bir din olduğunu sürekli söylemekten önce, bu merhametin kendi hayatlarında nasıl karşılık bulduğunu göstermektir. Çünkü dinin hakikati ile o dine mensup insanların davranışları aynı şey değildir; ancak insanların din hakkında oluşturdukları kanaatlerde bu davranışların önemli bir etkisi vardır.
İnsanlığa rahmet olmak, hakikati insanlara hoş görünmek için değiştirmek değildir. Hakikati bütün açıklığıyla savunurken insanın onurunu, aklını, vicdanını ve özgür iradesini koruyabilmektir. Zulme karşı adaleti, yalana karşı doğruluğu, kibre karşı tevazuyu, umutsuzluğa karşı ümidi ve düşmanlığa karşı hakkaniyeti yaşatabilmektir.
Bugün İslam davetinin en büyük ihtiyacı, daha yüksek sesle konuşan insanlardan önce, anlattığı hakikatin sorumluluğunu taşıyan insanlardır. Kur’an’ı yalnızca başkalarının yanlışlarını göstermek için değil, önce kendi hayatını düzeltmek için okuyan; Hz. Muhammed’i yalnızca övgüyle anmakla yetinmeyip onun ahlakını davranışlarına taşıyan; insanları kendisine değil Allah’ın mesajına çağıran Müslümanlara ihtiyaç vardır.
Çünkü rahmet olmak, insanlara Allah’ın rahmetini anlatırken onların hayatında merhametsizliğin, adaletsizliğin ve güvensizliğin sebebi olmamaktır.
Asıl mesele, rahmet peygamberinin ümmeti olduğumuzu söylemek değil, onun getirdiği rahmetin bizim elimizle, dilimizle, ahlakımızla ve adaletimizle insanlığa ne ölçüde ulaştığını sorgulayabilmektir.