SEKİZ YILLIK CUMHURBAŞKANLIĞI HÜKÜMET SİSTEMİNİN ANALİZİ: ÇOK KURUL, ÇOK ÜYE, AZ İCRAAT

Türkiye’de uygulanan Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, 16 Nisan 2017 Halk oylaması sonra 9 Temmuz 2018 tarihinde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın yemin edip göreve başlamasıyla fiilen yürürlüğe girmiştir. Bugün itibarıyla (2026 yılı) sistem, geride yaklaşık 8 tam yıl bırakmıştır. Erdoğan’ın devlet yönetimi, parti hiyerarşisi, fonlar ve danışma kurulları nezdinde üstlendiği resmî unvan ve yetki alanları, Türkiye’deki yürütme gücünün ulaştığı boyutu gözler önüne sermektedir. Sistemik açıdan bakıldığında bu durum, iktidar yetkilerinin tek bir merkezde ve şahısta toplanmasının en belirgin göstergesidir. Toplanan bu geniş yetki ağı, 5 ana kategoride özetlenebilir:

1. Devlet ve İcra Mekanizmaları

– Başkomutan: Anayasa’nın 117. maddesi gereğince Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Başkomutanlığı temsil yetkisi doğrudan Cumhurbaşkanına aittir.

– Milli Güvenlik Kurulu (MGK) Başkanı: MGK’yı toplantıya çağırır ve kurula başkanlık eder.

– Kabine (Bakanlar Kurulu) Başkanı: 2017 Anayasa değişikliği ile gelen Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi‘nde yürütme yetkisi doğrudan Cumhurbaşkanına verilmiştir. Bakanları atayan, kabineyi toplayan ve yöneten Cumhurbaşkanı sıfatıyla Bakanlar Kurulu’nun başıdır (bir nevi Başbakan olarak).

– Yüksek Askerî Şûra (YAŞ) Başkanı: TSK’daki terfi, atama ve emeklilik işlemlerini karara bağlayan YAŞ’ın başkanıdır.

– Devlet Denetleme Kurulu (DDK) Başkanı / Amiri: Cumhurbaşkanlığına doğrudan bağlı olan bu denetleme mekanizması onun gözetimi ve talimatıyla çalışır.

2. Parti (AKP) Mekanizmaları

– AKP Genel Başkanı: Siyasî Partiler Kanunu’na göre partili cumhurbaşkanlığı statüsüyle partinin en tepesindeki liderdir.

– MKYK (Merkez Karar ve Yönetim Kurulu) Başkanı: AKP’nin en üst karar organı olan MKYK’nın toplantılarına başkanlık eder.

– MYK (Merkez Yürütme Kurulu) Başkanı: Partinin A Takımı niteliğindeki MYK’nın doğal başkanıdır.

3. Fonlar, Kurullar ve Stratejik Kurumlar

– Türkiye Varlık Fonu (TVF) Yönetim Kurulu Başkanı: Varlık fonunun en üst karar organı olan yönetim kurulunun başkanı bizzat kendisidir.

– Savunma Sanayii İcra Komitesi (SSİK) Başkanı: Türkiye’nin savunma projelerinin kararlaştırıldığı en üst komitenin başkanıdır.

– Millî İstihbarat Teşkilatı (MİT) Başkanlığı Üst Amiri: Doğrudan Cumhurbaşkanlığına bağlanan MİT’in bağlı olduğu en üst makamdır.

– Millî Eğitim Şûrası ve Devlet Arşivleri vb. Üst Kurulların Himayesi/Başkanlığı: Çeşitli dönemsel kurultay ve şûraların doğal başkanı veya himaye eden makamıdır.

4. Cumhurbaşkanlığı Politika Kurulları (Doğrudan Cumhurbaşkanına Bağlı Uzmanlık Yapıları)

Stratejik planlama, araştırma ve danışmanlık yapmak üzere doğrudan Cumhurbaşkanlığı makamına bağlı olarak çalışan başlıca 10 kurul mevcuttur. 2025’te Resmî Gazete’de yayımlanan kararlara göre bu kurullara 140 isim atanmıştır:

1. Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu.
2. Eğitim ve Öğretim Politikaları Kurulu:
3. Ekonomi Politikaları Kurulu.
4. Güvenlik ve Dış Politikalar Kurulu.
5. Hukuk Politikaları Kurulu.
6. Kültür ve Sanat Politikaları Kurulu.
7. Sağlık Politikaları Kurulu.
8. Tarım ve Gıda Politikaları Kurulu.
9. Yerel Yönetim ve Afet Politikaları Kurulu.
10. Sosyal ve Gençlik Politikaları Kurulu. (Bu kurulun daha önceki bilinen adı Sosyal Politikalar Kurulu 16 üyeden oluşan kurulda sosyologlar, psikiyatristler, iletişim ve strateji uzmanları, sporcular, ilahiyatçılar, çalışma hayatı/sendika uzmanları ve hatta gastronomiden şefler de yer almaktadır. Aralarında doğrudan Sosyal Siyaset disiplininin uzmanı veya akademisyeni olarak sadece bir iki isim yer almaktadır).

Bu kurullar, Cumhurbaşkanı’nın talimatlarına bağlı olarak ihtiyaç duyuldukça belirli aralıklarla ve istişare toplantıları şeklinde bir araya gelmektedir.

5. Cumhurbaşkanlığı Yüksek İstişare Kurulu (YİK) (Eski Meclis Başkanları Mekanizması)

Devlet tecrübesine sahip eski meclis başkanlarını aynı masada buluşturan, doğrudan Cumhurbaşkanına bağlı istişarî nitelikteki üst düzey kurul. Kurulda yer alan ve geçmişte görev yapan altı ismin istisnasız bir şekilde AK Parti kadrolarından yetişmiş veya bu parti çatısı altında Meclis Başkanlığı yapmış kişilerden oluşması, yapının toplumsal ve siyasî yelpazede kuşatıcı bir “devlet aklı“ndan ziyade, tek parti havzasında sınırlı bir istişare halkası olduğunu göstermektedir.

Teorik Avantajlar: Hızlı Karar ve Vesayetin Kırılması

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi tasarlanırken, hedeflenen temel gaye; bürokratik vesayeti aşmak, karar alma süreçlerini hızlandırmak ve devlet çarklarının tek bir merkezden eşgüdümlü çalışmasını sağlamaktı. Kriz önlemede veya kriz anlarında, savunma sanayii atılımlarında veya acil uluslararası diplomatik temaslarda hızlı karar alabilme yeteneği, bu merkezi yapının işlevsel bir avantajı olarak sunuldu. Savunma Sanayii İcra Komitesi ve MİT gibi stratejik kurumların doğrudan tepe yönetime bağlanması, güvenlik politikalarında bürokratik gecikmeleri azaltma potansiyeline sahipti.

Somut Dezavantajlar: İşlevsizlik Çıkmazı

Uygulamanın objektif bir değerlendirmesi yapıldığında, “hızlı karar alma” avantajının arkasında ciddî yapısal tıkanıklıklar belirmektedir:

1. “Çok Kurul, Çok Üye Ama Az Politika” (Ehliyet ve Liyakat Aşınması): Cumhurbaşkanlığı bünyesinde kurulan politika kurulları, kâğıt üzerinde sektörel bazda nitelikli vizyon üretmesi gereken yapılardır. Ancak bu kurulların yapısı ve atanan isimler incelendiğinde ciddî bir saha ve disiplin uyumsuzluğu göze çarpmaktadır. Örneğin, bir sosyal siyaset uzmanı gözüyle baktığımda; Sosyal Politikalardan Sorumlu Kurul üyelerinin önemli bir kısmının köken olarak iktisat ve sosyal siyaset biliminin dışında kalan disiplinlerden gelmesi, alanın özgül ağırlığına uygun politika geliştirilmesini engellemektedir. Yıllardır gündemde olan ve toplumun yaşlanan nüfus yapısı karşında en kritik ihtiyacı niteliğindeki “Sosyal Bakım Sigortası” gibi somut kanun tasarılarının halen hayata geçirilememiş olması, bu kurulun ne derece verimsiz kaldığının açık bir göstergesidir. Toplumsal ihtiyaçlara cevap üretemeyen birçok kurul, zamanla işlevsel organlar olmaktan çıkıp sembolik yapılara dönüşmektedir.

2. Bakanlıklarla Organik Bağ Eksikliği ve Yetki Mükerrerliği: Bu kurulların icracı bakanlıklarla (örneğin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı veya Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) ne tür bir organik, hukukî veya hiyerarşik bağ kurduğu belirsizdir.

• Kurulların hazırladığı raporların bakanlıklar nezdinde bir bağlayıcılığı var mıdır?
• Bakanlık bürokrasisi mi kurulun altındadır, yoksa kurullar mı bakanlığın rehberidir?

Bu soruların cevap bulamaması, devlet mekanizmasında çift başlılığa ve yetki çatışmasına yol açmaktadır. Mesela sosyal politika üretme ve yürütme yetkisi/kurulu, doğrudan ilgili bakanlığın uhdesinde olmalıdır. Çatıda kurulan paralel kurullar, bakanlıkların yetki ve sorumluluk duygusunu zayıflatmakta; iş yapma isteğini pasifleştirmektedir.

3. Aşırı Merkezileşme ve Tıkanma: Tüm karar mekanizmalarının tek bir isimde birleşmesi, karar alma hızını artırmak bir yana, zamanla “aşırı yüklenme” (overload) sebebiyle kararların gecikmesine yol açar. Her bir kurulun, fonun, siyasî organın ve devlet kurumunun onay mercii aynı tepe nokta olduğunda; en küçük idarî karardan stratejik reformlara kadar her şey bir kilitlenmeyle karşı karşıya kalır.

4. Fizikî, Zihnî Aşırı Yüklenme ve İnsani Sınırlar: Bir liderin aynı anda hem devletin Başkomutanı hem yürütmenin başı hem iktidar partisinin Genel Başkanı hem devasa büyüklükteki Türkiye Varlık Fonu’nun Yönetim Kurulu Başkanı, hem uluslararası diplomasi ve halk buluşmalarının baş aktörü, hem de onlarca icracı komite ile politika kurullarının en tepesindeki isim olması, insanî kapasitenin ve biyolojik sınırların zorlanması demektir. Her bir kurulun gündemine hâkim olmak, raporları incelemek, uluslararası zirvelere katılmak ve yurt içinde sürekli halkla temas hâlinde olmak tek bir insanın ne fizikî kondisyonuna ne de zihnî odaklanma kapasitesine sığabilir. Siyasî ve idarî sorumlulukların bu denli tek bir bünyeye yüklenmesi; lideri fiziken ve zihnen yormakta, yönetimin niteliğini düşürebilmekte ve kaçınılmaz olarak kararların alt kadrolar (saray bürokrasisi/danışmanlar çevresi) tarafından lider adına alınması gibi örtülü bir vesayet riskini doğurabilmektedir.

Netice ve Hikmet Eksenli Çözüm

İslâm siyaset düşüncesinde ve kamu hukukunda devlet; yetkilerin tek elde topladığı bir yapı değil, şûra (istişare), ehliyet, liyakat ve yetki devri ilkeleri üzerine yükselen bir emanettir. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin mevcut yapısı; kurulların sayısını artırarak, kurumsallaşma illüzyonu meydana getirmekte, ancak bu kurulların işlevsizliği ve yetki karmaşası sebebiyle icraatın aksamasına yol açmaktadır. Çözüm; her şeyi tek bir merkezde toplamak değil, ilgili uzmanlık alanlarını doğrudan sorumlu bakanlıklara devretmek, politika kurullarını dikey değil yatay istişare organlarına dönüştürmek ve liyakat sahibi kadrolarla devlete yeniden işlerlik kazandırmaktır.

Prof. Dr. Ali Seyyar

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube