Topkapı Sarayı

Mimar Zeynep Aybüke Tiryaki

İstanbul Topkapı Sarayı, İstanbul’da tarihî yarımadanın ucunda Marmara denizine, Asya-Üsküdar ve Haliç’e bakan, dolayısıyla her yönden şehre hâkim bir noktada 70 dönümlük bir alanda kurulmuştur. İstanbul’un Osmanlılar tarafından alınmasından sonra Zeytinlik diye adlandırılan Sarayburnu’nda bahçe düzenlemeleri ve köşklerle başlayan inşaat surlarla devam etmiştir. Topkapı Sarayı’na 19. yüzyılın ortalarına kadar her dönemde çeşitli ilâveler yapılmıştır.

Devlet teşkilâtına ve kullanım ihtiyacına göre şekillenen saray birçok mimari ve süsleme özelliği göstermektedir. Genel olarak bulunduğu araziye uygun biçimde yatay bir genişlemeyle birbirine eklemlenmiş bir yapılanmaya sahiptir. Sarayın başlangıç ve bitiş tarihleriyle ilgili bilgiler net değildir. İnşaata muhtemelen 1465’te başlandığı kabul edilebilir. Saraya yapımından sonra uzun yıllar, muhtemelen 18. yüzyıla kadar Beyazıt’taki eski saraydan dolayı Sarây-ı Cedîd-i Âmire denilmiş, ardından deniz tarafında bulunan ve yanlarına topların yerleştirilmiş olması sebebiyle Toplu Kapı denilen köşkün isminden dolayı Top Kapısı Sarayı adı kullanılmaya başlanmıştır.

Sarayın, Bizans dönemi şehir surlarına dayanan surları üzerinde en büyüğü, ana giriş kapısı niteliğindeki Bâb-ı Hümâyun’ la birlikte Demir Kapısı ve Otluk Kapısı adı verilen üç büyük kapısı ve beş adet hizmet kapısı vardır.

Topkapı Sarayı’nın teşkilât açısından dört ana bölümden meydana gelmektedir: Hizmet ve koruma alanı (Bîrun), idarî merkez (Dîvân-ı Hümâyun), eğitim alanı (Enderun) ve özel yaşam alanı (Harem).

Topkapı Sarayı’nda ilk inşa edilen binalardan olan Çinili Köşk; Sırça Saray diye bilinirdi. Fâtih Sultan Mehmed tarafından surların ve bahçelerin yapımı esnasında inşasına başlandığı ve Bâb-ı Hümâyun’dan önce 1472’de tamamlandığı kitâbesinden anlaşılmaktadır. Revaklı cephesi, çinileri ve güzel mimarisiyle daima dikkati çeken köşk 1875’te müzeye dönüştürülmüştür.

Meydanın sağında yer alan saray mutfakları bölümü temelde ilk yapı ile birlikte inşa edilmişse de sarayın bugünkü resmi içindeki belirgin görüntüsü 1574 yılında ortaya çıkan yangın sonrasına aittir. Mutfaklar Mimar Sinan tarafından ana yapı korunarak tekrar inşa edilmiştir. Dışarıdan bakıldığında konik kubbeler üzerindeki bacalarıyla hemen dikkati çeken mutfakların karşısında aşçılar için koğuşlar yapılmıştır. Bir günde 1500 ile 3000 kişilik yemek hazırlayabilen mutfak efradı divan toplantısı ve elçi kabulü günlerinde çok daha fazla yemek çıkarmakla görevlilerdi.

Sarayın nüfusunun Fâtih Sultan Mehmed dönemi kayıtlarına göre 726 kişi civarında olduğu belirlenmektedir. 1478 tarihli kayıtta saray halkı 1500 kişiden fazladır.

GününTerimi:

Kavsara: Taçkapı nişinin üzerini örten elemana denilmektedir. Mimar Sinan dönemi yapılarında özellikle camilerde ağırlıklı olarak mukarnas kavsaralar kullanılmıştır. Anadolu Türk Mimarisinde mukarnas geniş bir kullanım alanı bulmuşsa da mukarnasın üzerinde yer aldığı unsurla en iyi şekilde uyum sağladığı yerlerin başında taçkapı kavsaraları gelmektedir. Çoğunlukla çeşitli süslemeler ile kitabe buraya işlenir.