KUR’AN’DA ADI GEÇEN BESİNLER “Hurma (1)”

KUR’AN’DA ADI GEÇEN BESİNLER “Hurma”

يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخ۪يلَ وَالْاَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

“(Allah) su sayesinde sizin için ekinler, zeytinler, hurmalar, üzümler ve diğer meyvelerin hepsinden bitirir. İşte bunlarda düşünen bir toplum için büyük bir ibret vardır.” (Nahl Suresi 11)

Birçok başka bitki gibi, insanoğluna tarih boyunca arkadaşlık etmiş olan hurmanın da çok yönlü önemi vardır. O, bazen bir besin kaynağı, bazen ilaç, bazen dini bir motif, bazen inşaat malzemesi, bazen katkı maddesi, bazen de ticaret malzemesi olmuştur. Sıcak iklimlerde yetişmesine rağmen dünyanın hemen her ülkesinde bilinen hurma hakkında doğal olarak geniş bir literatür birikimi söz konusudur. Hatta, hurmayla ilgili araştırmaların tartışıldığı bilimsel toplantılar da yapılmaktadır .

Sistematik olmayan bir literatür derlemesinde daha çok akademik ve tıbbi kaynaklardan yararlanılmaya özen gösterildi. PubMed , ISINET ve çeşitli akademik kuruluşların yayınları öncelikli kaynaklarımızı oluşturdu.

Genel bilgiler

Bir tür palmiye olan hurma ağacı, botanikte Arecaceae familyasından bir bitki olarak bilinir (Fotoğraf 1). Latince adı Phoenix dactylifera’dır . Meyve veren P. atlantica ve P. sylvestris gibi türleri olmakla birlikte ticari değeri olan hurma bitkisi Phoenix dactylifera’dır.

Hurma bitkisinin esas kökeninin antik çağlara kadar uzandığı, milattan önce 4000 yılında Kuzey Irak’ta Ay Tanrısı tapınağının inşaatında kullanıldığı bilinmektedir. Bu bitkinin kökeni Kuzey Afrika veya Orta Doğu olarak kabul edilir.

Hurmanın 15 – 30 metre boyunda olabilen tek bir gövdesi vardır. Dört metre kadar olabilen yaprakları yaklaşık 7 yıl canlı kalır. Gençlik döneminde yaprak diplerinden her yıl 12 adet, tomurcuklanma şeklinde 25-100 cm arasında olabilen üzeri kaplı bir şekilde püskül tarzı tohumlar oluşur. Bunlar tohumlama amacıyla kullanılır. Hurmanın ömrü 100 yıl kadar olabilmekle birlikte verimli dönemi 20-80 yaşları arasındadır. Bu nedenle hurma ağaçları genellikle verimli dönem sonunda kesilir.

Hurma ağacının çoğalması gövdenin dibinde oluşan filizlerin koparılarak toprağa dikilmesi suretiyle gerçekleşir. Bu amaçla 13-41 cm çapında, 2-41 kg ağırlığında ve 3-12 yaş arasında filizler kullanılmaktadır. En başarılı yetiştirmenin 10-35 cm arası çapa sahip filizlerin dikilmesiyle olduğu saptanmıştır. Dikildikten iki yıl sonra ağacın boyu 3 metreye ulaşabilir.

Hurmanın en verimli dönemi 30 yaş civarıdır. Bu dönemde ağaç başına yılda 20 ila 100 kg arasında meyve verebilir. Meyveler genelde ağaca tırmanarak elle toplanır.

Ürünün fazla olduğu yerlerde işçilerin vinçlerle kaldırıldığı bir hasat yöntemi de kullanılmaktadır.

Hurma ağacı 25-32 °C arası bir sıcaklığı tercih eder. Günlük su ihtiyacı yaklaşık 150-200 litredir. Yağmurlu ve nemli ortamlar meyvelerde hastalık olmasına yol açar. Köklerin derine inebileceği yumuşak toprakları sever (su bulmak için kökler 6 metre kadar derine gidebilir). Tuz oranı yüksek toprağa en fazla tahammül edebilen bitkinin hurma olduğu bilinmektedir.

Gerek besin değerinin gerekse ürün miktarının fazla olması ve ömrünün uzun olması (100 yıl kadar olabilir) gibi nedenlerle hurma kutsal kitaplarda da adı geçen bir bitkidir. İncil’de “yaşam meyvesi” ^[9] olarak bilinirken Kuran’da da methedilmiştir.

On dokuzuncu yüzyıl sonunda kadar ağırlıklı olarak Orta Doğu’da üretilen hurma günümüzde ABD (Kaliforniya, Arizona, Teksas), Meksika, Brezilya, Arjantin, Güney Afrika, Avustralya, Namibiya gibi ülkeler dahil olmak üzere birçok ülkede üretilmektedir. Yine de en fazla üretim Arap topraklarında olmaktadır. Dünya genelinde 2018 yılında yapılan 8 684 512 tonluk üretimin ülkelere göre dağılımı Tablo 1’de verilmiştir.

Mısır, İran, Pakistan ve Suudi Arabistan’da üretimin çoğunluğu iç piyasada tüketilirken Irak, Cezayir, Fas ve Tunus gibi ülkeler daha çok Avrupa’ya olmak üzere ihracat yapmaktadır.

2004 yılı tahminlerine göre Suudi Arabistan ziraatının %72’sini hurma oluşturmaktadır. Ülkede yaklaşık 18 milyon hurma ağacı vardır ve yıllık yaklaşık 700 bin ton üretim yapılmaktadır. Suudi Arabistan’da 400’ün üzerinde hurma ağacı çeşidi vardır. S. Arabistan’da üretilen hurmanın yaklaşık %6’sı ihraç edilir.

Besin değeri açısından hurma

Taze ve kurutulmuş meyve olarak tüketilmesinin yanında hurma, çeşitli gıda ürünleri olarak da kullanılmaktadır. Hurma meyvesi sağlıklı bir besin kaynağı olarak giderek daha fazla araştırılmaktadır.

Hurma suyu konsantresi, hurma şurubu, hurma pekmezi, sirke, organik asitler, marmelat gibi kullanımların yanında pastacılıkta katkı maddesi olarak da kullanılmaktadır. Hurma üretiminde ortaya çıkan atıklar da kompost (gübre) üretiminde kullanılmaktadır.

Hurma meyvesinde %44-88 oranında şeker bulunur. Potasyumdan zengindir (muzdan 2,5 kat fazla). Ayrıca, kalsiyum, magnezyum, demir ve vitaminler (A, B1, B2, niasin, C) bulunur.

Hurmanın etli kısmında %0,2-0,5 yağ bulunurken çekirdeğindeki yağ oranı %7,7-9,7 arasındadır. Çekirdeğinde 14 çeşit yağ asidi bulunur. Bunlardan 8’i düşük miktarlarda etli kısımda da bulunur. Doymamış yağ asitleri arasında “palmitoleic”, “oleic”, “linoleic” ve “linolenic” asidler vardır. Hurmada en az 15 çeşit mineral bulunur. Potasyum, bor, kalsiyum, kobalt, bakır, flor, demir, magnezyum,  manganez, fosfor, sodyum, selenyum ve çinko bunlardan bazılarıdır. Hurma proteini de çok kaliteli olup 23 çeşit aminoasit içerir. Bunlardan bazıları portakal, elma ve muz gibi meşhur meyvelerde bile bulunmaz. Ayrıca %0,5-3,9 oranında sağlık için yararlı bir madde olan pektin içerir. Lif içeriği, kalori oranları ve diğer özellikleriyle birleştirildiğinde ister istemez “Hurma insan için ideal besin maddesi midir?” sorusu akla gelmektedir. Çeşitli meyvelerle karşılaştırıldığında hurmanın enerji, lif ve mineral içeriği açısından en iyi olduğu görülmektedir.

Besin değerleri açısından çeşitli meyvelerin karşılaştırılması.

Rutab için ağırlığının %1,22’sinin protein olduğu hesaplanmıştır.

Tıbbi açıdan hurma

Hurma her şeyden önce önemli bir besin kaynağıdır. Özellikle üretildiği ülkelerde temel besin maddelerinden biri olan hurmanın sindirime olumlu katkısı vardır. Said Suphi ve arkadaşlarının yaptığı araştırmada hurmanın nişasta ve sukrozun glukoz ve fruktoza parçalanmasında rolü olduğu saptanmıştır ^[17]. Bu nedenle pasta ve unlu mamuller gibi nişasta ve sukroz içeren besinlere hurma katkısı yapılması bu mamullerin daha kolay sindirilmesini sağlayacaktır. Sindirime katkı, asit ortama sahip midede olmayıp, daha yüksek pH değerlerine sahip bağırsaklarda gerçekleşmektedir. Hurma meyvesinin sindirime olan bir etkisi de bağırsağın boşalma zamanını yavaşlatmasıyla ilgilidir. Hurma verilen farelerde bağırsak boşalma süresinin %4-24 arasında azaldığı bulunmuştur ^[18]. Bunların yanında hurmanın antienflamatuvar, antianjiojenik ve antimikrobiyal özelliklerinin de olduğu delirtilmiştir. Bir araştırmada ise aseel hurmasının hayvan deneylerinde kan yağlarını düşürdüğü ve karaciğer yağlanmasına karşı koruduğu belirlenmiştir.

Antioksidan özellikleri

Hücrelerimiz sürekli “oksidasyon” denilen yıkıcı streslere maruz kalır. Bu yıkıcı oksidasyondan koruyan ve dolayısıyla yaşlanmayı yavaşlatıcı, kanserden ve birçok hastalıktan koruyucu faydalar sağlayan maddeler “antioksidan maddeler” olarak bilinir. Bilinen en iyi antioksidan besinlerden birisi de hurmadır. Vinson ve arkadaşlarının çeşitli meyvelerde yaptıkları bir araştırmada hurmanın antioksidan içeriğinin en fazla olduğu saptanmıştır.

Fard, Khasab ve Khalas türlerinin karşılaştırıldığı bir araştırmada da hepsinin antioksidan özelliğinin yüksek olduğu, ancak en fazla antioksidanın Khalas türünde bulunduğu saptanmıştır. Halk arasında da en iyi hurma olarak bilinen Khalas türü, şeker, selenyum ve kalori içeriği açısından da diğer hurmalardan daha iyidir.

Hurmanın mide ülserini iyileştirici özelliğinin de antioksidan etkisiyle olduğu düşünülmektedir.

Çeşitli meyvelerdeki toplam antioksidan fenol miktarı.

Meyve ve sebzelerin kanserden koruyucu etkisi başka bilimsel araştırmalar tarafından da ispatlanmıştır. Birçok kanserde sebzeler meyvelerden daha koruyucu bulunurken akciğer kanseri için meyvelerin daha yararlı olduğu bulunmuştur. Prostat kanserinde ise kurutulmuş meyvelerin daha faydalı olduğu saptanmıştır.

Hurmanın antioksidan ve mutasyondan koruyucu etkilerinin yenilen miktarla ilişkili olduğu bilinmektedir. Laboratuvar ortamında 4mg/ml yoğunluktaki hurmanın superoksit ve hidroksil radikallerini tamamen temizlediği saptanmıştır.

(Devam Edecek)

MİRATHABER.COM

MİRATYOUTUBE