SÜRÜ PSİKOLOJİSİNE DİRENENLERİN FARKI

SÜRÜ PSİKOLOJİSİNE DİRENENLERİN FARKI

Koyunların sürüsü olur, peki bilinci, zekâsı, iradesi olan insan neden bazen sürü psikolojisiyle hareket eder?  Bu yazıda insanın neden kalabalığa uyduğunu bilimsel verilerle incelerken, sürü  psikolojisine kapılmayan, buna direnen şahsiyet sahibi olanların farklılığından söz edeceğiz.

Bilindiği gibi sürünün başındaki koyun ne yaparsa sürünün gerisindeki koyunlar da  onu takip eder. Bu “takip içgüdüsü” onları tehlikeden koruyabilirse de kimi zaman tehlikeyle karşı karşıya da getirebilir. Sürüden ayrılanı kurt kapabilir, sürüden biri yardan (uçurumdan) düşerse diğerleri de peşinden atlayabilir. Bu yüzden sürüyü güden aklı başında bir çobana gerek vardır

İnsanların çoğu, eğitim düzeyi ve zekâsı ortalamanın üstünde olanlar bile sürü psikolojisiyle hareket edebilir. Moda dünyasından sosyal medya platformlarına, pazarlama ve reklam kampanyalarından finansal piyasalara varıncaya kadar hemen her alanda sürü psikolojisinin etkilerini görebiliriz. İnsanlar, çoğunluğun yaptığını taklit etme eğilimindedirler.

“Psikoloji disiplinine göre sürü psikolojisi; belirli kurallar ve koşullarla şekillenen bir topluluğun, sorgulamadan birbirine benzer düşünce, inanç ve davranışlar geliştirmesidir.” der, Acar Baltaş.

Bir gruba ya da topluluğa ait olmanın gereği olarak grup üyeleriyle benzerlik gösteren tutum ve davranışlar, bir ölçüye kadar normal kabul edilebilir. Ölçüyü aşan öyle durumlar vardır ki bunun mantıklı bir izahı yoktur.  Kişi aklını ve kendi doğrularını bir yana bırakarak grubun doğrularının sözcüsü olacak derecede bildiklerinin aksini söyleyebilir. Göz var, izan var, diyebileceğiz hallerde bile açık seçik doğrular dururken çoğunluğun yanlışını doğru sayabilir -hem zeki hem de eğitimli- bir kişi.

1950’li yıllarda Solomon Asch tarafından yapılan sosyal psikoloji deneyi bize insanların grup baskısı altında nasıl davrandıklarını kendi düşüncelerini nasıl değiştirdiklerini gösterir. Deneye katılanların hepsi üniversite öğrencisi, erkek ve benzer kültür ortamlarından geliyorlar. Katılımcılara sorulan sorular çok basit; iki kart veriliyor, kartın birinde farklı boylarda üç dikey çizgi var, diğerinde ise tek bir çizgi. Bu üç çizgiden hangisinin diğer karttaki tek çizgiyle aynı boyda olduğu soruluyor. Deneklerin hepsi doğru olan çizgiyi hemen buluyor. Deneye katılanlara aynı sorular başka bir grup içinde soruluyor.  Gruptakiler görevli ve kasıtlı olarak yanlış cevap veriyorlar.  Sonuçta deneye katılanların %75’i daha önce doğru cevabı bildikleri halde grup etkisinde kalarak yanlış cevabı işaretliyorlar.

Deneyden sonra yapılan değerlendirme görüşmesinde, deneklere tercihlerinin nedeni sorulmuş. Bir kısmı “herkes öyle dediğine göre ‘ben yanılıyorum’ diye düşündüm” demiş; diğerleri ise, “herkesin içinde aptal durumuna düşmemek için, ben de onlara uydum” diyerek  davranışlarının nedenini açıklamışlar. Asch deneyi, insanın sosyal baskı altındaki zafiyetini şüpheye yer bırakmayacak şekilde göstermiştir. Deney, farklı düzenlemelerle defalarca tekrarlamış ve sonuç doğrulanmıştır.

Bilimsel açıklamalar kültürel uyarılarla da örtüşür. Çoğunluk doğrudan sapmış ya da yolunu şaşırmış olsa bile insanların topluluğa uymaya eğilimli olduklarını Kur’an-ı Kerîm de bize söylüyor:

“Eğer yeryüzünde bulunanların çoğuna uyacak olursan, onlar seni Allah yolundan saptırırlar. Çünkü onlar yalnız zanlarına göre hareket eder ve sadece asılsız tahminlerle yalan söylerler.”(En’âm suresi,116.ayet ) buyrulmaktadır. Bir başka âyet-i kerimede ise:

“Onlara, “Allah’ın indirdiğine uyun!” denildiğinde, “Hayır, biz, atalarımızı üzerinde bulduğumuz (yol)a uyarız!” derler. Peki ama, ataları bir şey anlamayan, doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı (onların yoluna uyacaklar)?(Bakara 170)demiştir Rabbimiz

 Çoğunluğa uyma davranışını insanın dışlanma korkusu ve beğenilme isteği tetiklemektedir. Kişinin gelişmiş bir benlik algısı varsa başkaları tarafından algı operasyonlarıyla kolay manipüle edilemez. Mehmet Akif gibi güçlü şahsiyetler de asla sürü psikolojisine teslim olmazlar:

Üç buçuk soysuzun ardından zağarlık yapamam;

Hele hak namına haksızlığa ölsem tapamam.

Doğduğumdan beridir, aşığım istiklâle;

Bana hiç tasmalık etmiş değil altın lale!

Yumuşak başlı isem, kim dedi uysal koyunum?

Kesilir belki, fakat çekmeye gelmez boyunum!

Kanayan bir yara gördüm mü yanar ta ciğerim,

Onu dindirmek için kamçı yerim, çifte yerim!

Adam aldırmada geç git! diyemem aldırırım.

Çiğnerim, çiğnenirim, hakkı tutar kaldırırım!                 

(zağar: çoban köpeği)

Âkif’in  “ Yumuşak başlı isem, kim dedi uysal  koyunum”  demesi bile başlı başına onun karakterinin ana hatlarını ortaya koyuyor. Onun çok açık ve anlaşılır bir dille ifade  ettiği, haksızlık  karşısında imanından, duygularından ve değerlerinden güç alan mücadeleci kimliğinin azimli ve vakur  direnişi Kur’an’da  tarifini bulmuş gibi: “…Allah onları sever, onlar da Allah’ı severler; mü’minlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı vakarlıdırlar; Allah yolunda cihad ederler ve hiç kimsenin kınamasından korkmazlar…”( Mâide suresi 54. Ayet)

Âyetten de anlaşılacağı gibi imanlı bir kalp sevme ve sevilme duygusuyla öyle beslenip, güçlenmiş ki kınayıcıların kınamasından korkmuyor. Çünkü maneviyatın verdiği  haz duygusuna göre, küçümsenmek korkusu önemsiz kalıyor. Manevî açıdan doygunluk hissi duyanlar, inançlı kişilere alçak gönüllü davranırken, inancıyla alay edenlerin karşısında ise  onurlu bir duruşa sahip olabiliyorlar.

Bireysel kimliği tam olarak gelişmemiş insanlar, yetersizlik duygularını telafi etmenin yolunu çoğunluğa ayak uydurmakta bulur. Çoğunluk yanlış yolda ise, yolun yanlış olduğunu bilse bile yolunu değiştiremez. Gücü ve iradesi çoğunluğa rağmen kendi doğrularını savunacak düzeyde değildir. Aslında kendi doğrularından da tam emin değildir, benlik algısını aidiyet duyduğu toplulukla tanımlar, bu tür insanlar. Tıpkı takım tutar gibi taraftarı oldukları grubun bir üyesi olmaktan alırlar benlik değerlerini.

Peki bu girdaptan nasıl çıkılır? Sürü psikolojisine kapılmamanın yöntemini Acar Baltaş’ın  herkesçe uygulanabilir önerilerinde bulabiliriz:

“Sürüye uymamak bağımsız bir düşünce yapısı geliştirmekle mümkündür. Bunun için sadece görüneni değil, görünmeyeni de sorgulayacak bir düşünce sistematiğine ihtiyaç gösterir. Herkes bir yöne bakıyor veya aynı yönde hareket ediyorsa, önce diğer tarafı kontrol etmek ve farklı seçeneklerin varlığını sorgulamak yararlı olabilir. Belki böylece herkesin göremediğini görmek ve herkesin yaptığından farklı bir yol izlemek mümkün olabilir. Bir düşünürün dediği gibi; ‘Herkes bir yoldan gidiyordu. Ben az gidilen yolu tercih ettim. Farkı doğuran da bu oldu.’

Söylediklerimizi özetleyecek olursak benlik değerimizi başkalarının onay ve beklentilerinden devşirirsek başkalarının doğrularıyla yaşarız. Kendi değerimizden ve doğrularımızdan emin olabilmeyi başarabilirsek kolay kolay kimsenin etkisiyle yönümüzü değiştirmeyiz. Bunun için benlik algımızı güçlendirmek, değerlerimizi netleştirmek, ‘hayır’ diyebilmek gerekiyor. “ Hak bellenilen yolda yalnız yürüyebilmeyi” göze alma cesaretini gerektiriyor. Şahsiyet olmak, emek vermeden gerçekleşmiyor.

AYŞEGÜL ÜNAL

YAZARIMIZIN DİĞER YAZILARINI OKUMAK İÇİN LÜTFEN BU LİNKİ ZİYARET EDİNİZ

İSLAMİ HABER “MİRAT”

MİRATYOUTUBE