ATATÜRK’ÜN HASTALIĞI VE CUMHURBAŞKANLIKTAN AYRILMAMASI: GÜNÜMÜZE BAKAN YÖNLERİYLE “TUTSAK KRAL SENDROMU” (1)

Siyasî psikoloji literatürünün öncülerinden Jerrold M. Post ve siyaset bilimci Robert S. Robins, 1993 yılında kaleme aldıkları “When Illness Strikes the Leader: The Dilemma of the Captive King” (Lideri Hastalık Vurduğunda: Tutsak Kralın İkilemi) adlı çığır açıcı eserlerinde, liderlerin fizikî ve zihnî sağlık sorunlarının ulusal kaderleri nasıl radikal biçimde değiştirdiğini incelemiştir. Teori; işlevselliğini, sağlığını veya karar alma yetilerini kısmen ya da tamamen kaybetmiş bir lider ile onun varlığına, ayrıcalıklarına ve iktidarına bağımlı olan iç çember arasındaki trajik ilişki dinamiklerini ifade eder. Bu dinamikler, üç temel boyutta şekillenir:

• Fizikî/Zihnî Çöküş ve Tecrit: Lider; yaşlılık, kronik hastalıklar veya felç gibi sebeplerle karar alma yetilerini yitirmesine rağmen makamında kalmaya devam eder. Dış dünyaya karşı güçlü gösterilse de aslında kendi bedeninin ve tıbbî durumunun “tutsağı/esiri” hâline gelmiştir.
• “Saray” ve İç Çemberin Kuşatması: Liderin zayıfladığını fark eden yakın danışmanlar, aile üyeleri ve parti içi çevreler, mevcut statükoyu kaybetmemek adına durumu halktan ve rakiplerinden gizler. Lider, dış dünyadan izole edilir; kararlar bu gayri resmî iç çember tarafından liderin adıyla alınmaya başlanır.
• Siyasî Sistem Tıkanıklığı (Paraliz): Liderin gerçek durumunun saklanması ve halef (yerine geçecek kişi) mekanizmasının işletilememesi, devlet mekanizmasında ciddî bir yönetim krizine yol açar.

“Mutat Zevat” ve Çankaya’da Saray Vesayeti

Atatürk’ün son bir yılı, bilişsel ve fiziksel kapasitesi gerileyen otorite figürü ile onun varlığına varoluşsal olarak bağımlı olan iç çember arasındaki gerilimli etkileşimi barındırır. Dönemin “Mutat Zevat” olarak anılan yakın çevresi (Kılıç Ali, Salih Bozok, Cevat Abbas, Nuri Conker ve dönemin yakın bürokratik kadrosu), yalnızca sohbet arkadaşları değil; liderin meşruiyetinden güç alan, siyasî güç dağılımını kontrol eden bir çemberdi.

• Varlıklarını Lidere İpoteklemek: Mutat zevatın toplumsal ve siyasî nüfuzunun tek kaynağı Atatürk’ün şahsî teveccühüydü. Dolayısıyla Atatürk’ün sağlığının bozulması, bu kadro için sadece insanî bir kayıp değil, kurdukları siyasî-sosyal statünün tamamen çökmesi anlamına geliyordu. Bu bağlılık ve adanmışlık duygusu o kadar ileri bir boyuttaydı ki, en yakınındaki isimlerden yaveri Salih Bozok, Atatürk’ün vefat haberini aldığı an Dolmabahçe Sarayı’nda kalbine ateş ederek, intihar teşebbüsünde bulunmuştur. Bu trajik olay, iç çemberin varlığını liderin şahsına nasıl mutlak bir şekilde bağladığının ve “Tutsak Kral” etrafındaki hissî ve siyasî bağımlılığın en somut göstergelerinden biridir.
• Bilgi Akışının Filtrelenmesi: “Tutsak Kral” teorisinin en belirgin özelliği, yakın çevrenin lideri koruma ve kendi iktidar alanlarını muhafaza etme saikiyle “karantinaya” almasıdır. Alkole bağlı siroz teşhisinin kesinleştiği süreçte, durumun vahameti hem kamudan hem de zaman zaman liderin kendisinden (morali çökmesin ve yetki aşımına uğramasın diye) gizlenmiş ya da hafifletilerek sunulmuştur.

İsmet İnönü – Mutat Zevat Çatışması ve İktidar Boşluğu

1937 sonbaharında İsmet İnönü’nün Başbakanlıktan ayrılması ve yerine Celal Bayar’ın getirilmesi süreci, “Tutsak Kral” teorisinin devlette meydana getirdiği siyasî felç boyutuyla doğrudan ilgilidir:

• İç Çemberin Tasfiye Korkusu: İnönü gibi güçlü, devlet bürokrasisine hâkim ve “şahsî çevreye” prim vermeyen bir figürün Atatürk’ten sonra devletin başına geçme ihtimali, Mutat Zevat için büyük bir tehditti.
• Saray Entrikaları: Atatürk’ün hastalığının getirdiği yorgunluk, yakın çevre tarafından İnönü ile Atatürk arasındaki iplerin koparılmasında etkin şekilde kullanılmıştır. Nitekim Dolmabahçe’de yatan hasta lider ile Ankara’da bekleyen müstakbel lider (İnönü) arasındaki iletişim kopukluğu, son bir yılda derin bir devlet krizine dönüşmüştür. Salih Bozok’un İnönü’ye gönderdiği mektuptaki çaresizlik cümleleri, devlet mekanizmasının bir liderin fizikî çöküşü karşısında ne kadar büyük bir tıkanma eşiğine geldiğini göstermektedir.

VIP Hastalığı ve Doktorların Etik İkilemi

Muktedir liderlerin tedavisinde görev alan hekimlerin yaşadığı “VIP Sendromu“, Atatürk’ün son yılında tıp tarihi açısından tam bir teşhis karmaşası olarak kendini göstermiştir. VIP Sendromu (Very Important Person Syndrome), tıp dünyasında ve sağlık psikolojisinde, toplumda çok önemli, ünlü, siyasî veya yüksek makam sahibi kişilerin (VIP) hastalandıklarında karşılaştıkları özel muamelenin ve bunun oluşturduğu tıbbî risklerin bütününe verilen isimdir.

VIP Sendromu; “Ayrıcalıklı hastanın statüsünün, hekimlerin nesnelliğini ve tıbbî rasyonelliği esir alması” durumudur ve Atatürk’te olduğu gibi tarih boyunca birçok liderin tedavisini zorlaştıran kritik bir psikolojik-tıbbî tuzak olmuştur. Atatürk, doktorunu seçen ve denetleyen mutlak güç olduğu için; hekimler, hastasına bir “hasta” gibi değil, bir “devlet başkanı” gibi yaklaşmak zorunda kalmış; bu da tıbbî müdahalenin rasyonelliğini zedelemiştir.

Atatürk Neden Cumhurbaşkanlıktan Ayrılmadı?

Atatürk’ün, özellikle hastalığının iyice ağırlaştığı ve vasiyetini kaleme aldığı günlerde (1938 sonbaharı) görevinden resmen istifa etmeyi veya makamı devretmeyi düşünmemesi, o dönemin siyasî-anayasal şartlarıyla ve liderlik misyonuyla doğrudan ilgilidir. Bunun yanında Atatürk’ün liderlik psikolojisinde “görevden affını istemek” veya “hastalık sebebiyle çekilmek” tercihi, zihnindeki doğru veya yanlış sorumluluk bilincine ters idi. O, kurduğu devlete/rejime karşı sorumluluğunu ömür boyu sürecek bir ahit olarak görüyordu. İstifa etmek, devlette bir panik dalgası meydana getirebilir, karizmatik liderlik pozisyonunu sarsabilir ve “Atatürk sonrası Türkiye yıkılıyor mu?” algısını besleyebilirdi.

Netice-i Kelâm

Yaşadığı dönemin tıbbi imkânsızlıkları, geç konulan teşhisler, bedeninin hızla elden ayaktan düşmesi ve bu durumun saray duvarları arasında bir devlet sırrı gibi saklanmak zorunda kalınması, Atatürk’ü Jerrold Post’un tarif ettiği trajik “Tutsak Kral” arketipinin tarihteki en ilginç örneklerinden biri hâline getirmektedir. Bu süreç; lider sağlığının sadece tıbbî bir vaka olmadığını, arkasında nasıl bir vesayet penceresi açabileceğini ve devletin bir liderin şahsı üzerinden nasıl bir belirsizlik yumağına sürüklenebileceğini göstermesi bakımından siyasî psikoloji literatürüne düşülmüş en dramatik ve üzerine düşünülmesi gereken notlardan biridir.

Tarih boyunca tecrübe edilmiştir ki; iktidar merkezlerinin mimarisi ne kadar değişirse değişsin, liderin sağlığı ile rejimin/iktidarın kaderi arasındaki kırılgan bağ ve etraftaki “saray” muhitinin hükümeti koruma refleksleri bâkî kalmaktadır. Bu durum, sadece geçmişe ait bir liderlik patolojisi olarak kalmamakta; modern devlet mekanizmalarında da benzer krizlerin yaşanmaması için, lider sağlığının şeffaflığı, halefiyet mekanizmalarının kurumsallaşması ve “saray vesayeti” riskine karşı demokratik denge-fren sistemlerinin işletilmesinin devletin selameti açısından ne denli hayatî olduğunu göstermektedir.

Yazımız devam edecek…

Prof. Dr. Ali Seyyar

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube