
Nasreddin Hoca’nın kadılık görevini yaptığı bir zamanda, komşusundan şikâyetçi biri Hoca’ya gelir, derdini döker. Hoca da adamı haklı bulur. Başka bir gün şikâyet edilen komşu Nasreddin Hoca’ya gelir, meramını anlatır. Hoca ona da “Sen haklısın!” der. Her iki tarafı ayrı ayrı, uzun uzun dinleyen Hoca’nın her iki kişiye de “Sen haklısın!” demesi, duruma şahit olan Hoca’nın karısının garibine gider. Hanım, Hoca’ya neden tarafların her ikisine de “haklısın” dediğini sorar. Hoca biraz düşünür ve “Sen de haklısın!” der.
Fıkra bizim dikkatimizi hangi konuya çekmek ister? Kim daha haklıdır, herkesi haklı bulan Nasreddin Hoca mı yoksa karısı mı? Kadın sorgulamakta haksız değildir. Nasreddin Hoca ise meseleye daha geniş açıdan bakabiliyor, her iki tarafın da farklı bakış açılarıyla görebildikleri gerçekliğe hak veriyor. Onların anlaşılmaya, haklı görülmeye duydukları ihtiyacı fark ediyor ve hepsini memnun edecek cevabı buluyor: “Sen de haklısın!”
Nasreddin Hoca’nın bu yaklaşımı, kesin sınırlarla düşünmenin ötesine geçmesi bakımından “saçaklı mantık” (İngilizce adıyla “fuzzy logic”, yaygın bir diğer çevirisiyle “bulanık mantık”) olarak adlandırılan düşünme biçimini hatırlatıyor. Olayları ve durumları yalnızca “doğru-yanlış”, “iyi-kötü”, “var-yok” gibi kesin karşıtlıklar içerisinde değerlendirmek yerine, bunların arasında farklı derecelerin de bulunabileceğini kabul eden bir mantık sistemine “saçaklı mantık” ya da “bulanık mantık” deniyor.
Klasik mantığa göre bir durum “tamamen doğru” ya da “tamamen yanlış”tır. Saçaklı mantık ise kesin sınırlamalardan ziyade kısmen doğruyu veya belirli bir oranda geçerliliği savunur. Hayatın karmaşıklığı her zaman kesin sınıflandırmalara elverişli değildir. Sınırları kesin olarak belirlenemeyen kavramlar, derecelendirilip matematiksel bir modelleme ile günümüz teknolojilerine uyarlanıyor ve hayatımızın içinde yer buluyor. Yapay zekâda, tıpta, otomatik kontrol sistemlerinde… birçok alanda bulanık mantık işimizi kolaylaştırıyor.
Gündelik hayatımızda, insanlarla olan ilişkilerimizde, iç içe geçmiş, belirsiz ve değişken durumlarda saçaklı mantıktan yararlanabiliriz. Tek tip kalıplara sıkışmadan karşı tarafın bakış açısını anlamak, empati yapabilmek ve farklılıkları görebilmekte de saçaklı mantıkla düşünme biçimi işe yarar.
İnsan doğal olarak kendi düşüncelerinin doğruluğuna kuvvetle inanabilir, ancak bu inanış farklı düşüncelerde doğruluk payının bulunabileceğinin kabulüne engel değildir. Böyle bir anlayış geliştirildiğinde, çözülemez sanılan pek çok anlaşmazlık uzlaşmayla neticelenebilir. Konuyu biraz daha net ve anlaşılır kılmak için gerçek hayattan aldığımız bir örnekle Nasreddin Hoca’nın yaklaşımından farklı bir çözümün nasıl bulunabileceğini göstermeye çalışalım:
Davaları sulh yoluyla kısa sürede karara bağlamayı seven Hâkim Bey’in bu seferki işi zor gibi görünüyor. Davaya konu olan dükkânı keşfetmeye giderken kâtip biraz endişelidir, “Bunlar şerli insanlar, güvenlik güçlerinden yardım alsak,” diye bir teklifte bulunuyor. Hâkim ise mesleğine uzun yıllarını vermiş biri olmanın rahatlığıyla, “Bir bakalım,” deyip sakince yola koyuluyor.
Keşif mahalline gelindiğinde tahmin edildiği gibi davalıların kavgası başlamış, her iki taraf da birbirine ateş püskürüyor. Hâkim, sakin ve kararlı bir sesle, “Durun, sakin olun, önce hepinizi sonuna kadar dinleyeceğim!” diyor ve gürültü kesiliyor. Hâkim, tarafları uzun uzun sabırla dinliyor. Dinleme faslından sonra, “Şimdi anlaşmaya varalım,” diyor ve tarafları barıştırmaya muvaffak oluyor.
Hâkim Bey’in yolu gene bir davayı halletmek için sanayiye düştüğü bir gün, biri Hâkim Bey’in yanına geliyor ve elini öpmek istiyor. Hâkim adamı tanıyamamış, adam kendini tanıtıyor. Dava gününü hatırlatıyor ve “Hâkim Bey, ben size minnet borçluyum, siz o gün bizi barıştırmasaydınız katil olabilirdim, tabancamla gelmiştim, ben hapiste, o da toprakta olabilirdi, şimdi dost olduk,” diyor.
Burada Nasreddin Hoca’dan farklı olarak her iki tarafa da barışa yönelik adım atmaları teklif ediliyor. Yani her iki tarafın da rıza göstereceği bir ortak çözümde buluşmaları sağlanıyor. Her iki taraf da kendi haklılık payı kadar karşı tarafın da haklı olduğu noktaları görebiliyor.
Bulanık mantıkta herkesin kendi doğrusu geçerlidir gibi göreceli bir mantık savunulmaz. Eleştirel düşünceye yer vardır; katı fikirler, kesin hükümler sorgulanabilir. Böylece kişi kendi muhakeme gücünün sınırlarını fark ederek daha alçak gönüllü bir tavır alabilir.
Kendi düşüncelerini kimliklerinin ayrılmaz bir parçası gibi gören bazı kişiler, fikirlerinin eleştirilmesini benliklerine yönelik bir tehdit gibi algılayarak saldırganlaşabilirler. Bir düşüncenin yanlışlığını kabul etmek, insanın kendi değerinden bir şey kaybetmesi anlamına gelmez. Gerektiğinde düşünceleri değiştirebilmek zihinsel olgunluğun göstergelerinden biridir.
Başkalarının doğrularını duymaya, dinlemeye tahammül edememenin ardında kimi zaman kibir, kimi zaman taassup, kimi zaman da kişinin kendi inanç ve değerlerinin sarsılacağına dair bir endişe bulunabilir. Taassubun önemli özelliklerinden biri de insanın kendi düşüncelerini sorgulanamaz doğrular olarak görmesidir. Kibirde de benzer katılık vardır.
İnsanlarla güzel ilişkiler geliştirebilmek öncelikle onları anlamayı, onlara saygılı bir tutumla yaklaşmayı gerektirir. “Önce anlamaya çalışın, sonra anlaşılmayı” diye iletişimde başarıyı etkileyen bir tavsiyeyi hep anlamlı bulmuşumdur. Saygı duyduğumuz kişilerin fikirlerine katılmasak da onları dinleyip küçümsemeden tartışabiliriz.
Fikirlere saygı deyince her fikrin saygıya değer ve geçerli olduğunu söylemek istemiyoruz. Bozgunculuk ve fesatlık tohumları saçan, şiddeti ve ayrımcılığı teşvik eden, gerçeği örten düşünceler saygıyı hak etmez. Her insanın onuru saygıyı, daha doğrusu nezaketle davranılmayı hak eder. Saygı kavramını sadece hürmet etmek gibi almayalım, nezaket göstermek de bir saygı ifadesidir.
Farklı inançlara duyulan saygı hem toplumsal barışı sağlar hem de bir tebliğ metodu olabilir. Kimseyi inancı ya da inançsızlığı sebebiyle hor görmeye hakkımız yok. Gazâlî’ye göre kâfire bile kibirlenmemek gerekir, çünkü son nefeste kimin imanlı gideceği belli değildir.
Her insan dünyaya kendi penceresinden bakar. Yüce Yaratıcımız bizi birbirimizden farklı yaratmıştır. Fizikî özelliklerimiz gibi duyuş ve düşünüş tarzımız, yetişme biçimimiz ve hayat tecrübelerimiz herkesten farklıdır. Bu farklılıklara rağmen güzel ilişkiler geliştirebilmemiz, birbirimizi anlamak için göstereceğimiz gayrete bağlıdır. Nasreddin Hoca’nın “Sen de haklısın” sözü kendi gördüğümüz gerçekliğin ötesinde başka gerçeklerin de bulunabileceğini hatırlatır. Birbirimizi dinleyip anlamaya kapı açar. Kendimizi tamamen haklı görmek de bazen arayı açabilir. Eğer aramızın açılmasını istemiyorsak, sözümüzü de duyuramıyorsak o zaman bizleri anlayıp dinleyecek birini bulalım. Belki içimizdekiler dışarı çıkınca her şeyi daha net görür ve anlarız.