İNSANLARI DAMGALAMAK: ÖNYARGI VE ETİKETLEME

İnsanları tanımanın en kolay, fakat en yanlış yollarından biri, onları bir etiketin içine hapsetmektir. Çünkü bir insanı anlamaya çalışmak emek ister, ona bir sıfat yakıştırmak ise çok daha kolaydır. Bu sebeple toplumlarda zaman zaman insanlar, düşünceleri, niyetleri ve kişilikleriyle değil, kendilerine verilen isimler ve üzerlerine yapıştırılan etiketlerle tanınır hâle gelirler. Zira etiketleme; “bir kişinin tek bir özelliğini, davranışını veya hatasını alarak o kişinin tüm kimliğine ve kişiliğine mal edip genel bir kategoriye koyma” anlayışını ifade eder. Bu nedenle insanları damgalamak, sadece bir isimlendirmeden ibaret değildir. Aynı zamanda insanı bütün yönleriyle değerlendirmek yerine onu tek bir özelliğine indirgemek ve hakkında yeterince bilgi sahibi olmadan hüküm vermektir. Böylece kişi, gerçek kimliği ve kişiliğiyle değil, başkalarının kendi zihninde oluşturduğu kalıpla değerlendirilir; damga insanın önüne geçer, önyargı ise hakikatin yerini alır.

Yakın tarihimizde bunun birçok örneğini görmek mümkündür. Özellikle 1970 ve 1980’li yıllar, insanların birbirlerini çeşitli sıfatlarla yaftalamayı âdeta alışkanlık hâline getirdiği dönemlerdi. İnsanlar, düşünceleriyle değil, üzerlerine yapıştırılan etiketlerle tanınır olmuştu. Dinî kimliğe sahip olduğu hâlde herhangi bir siyasî veya ideolojik grubun içinde yer almayan, tarafsız kalmayı ve gerektiğinde hakem olmayı tercih edenlere “ot” deniliyordu. Radikal bir söylemi benimsemeyen; insanlara karşı hoşgörülü olunmasını, kaba ve kırıcı davranılmamasını, şefkat ve merhametin öne çıkarılmasını savunanlar ise “naylon hoca” olmakla suçlanıyordu.

Sanayi Devrimi’yle birlikte ortaya çıkan yeni problemlere, geçmişte üretilmiş dinî yorumların tek başına yeterli olmayabileceğini; Kur’an ve Sünnet’in temel ilkeleri ışığında yeni çözümler geliştirilmesi gerektiğini söyleyenler “modernist” diye damgalanıyordu. Konuşmalarında hak, hukuk, adalet ve işçi haklarından söz edenlere ise “yeşil komünist” yaftası yapıştırılıyordu.

Damgalama bununla da sınırlı değildi. Kemal Tahir’in Devlet Ana romanını ve benzeri romanları, kitapları ve dergileri okuyanlar “komünist”; Tercüman gazetesini takip edenler “sağcı”; Cumhuriyet okuyanlar “solcu”; Hürriyet okuyanlar ise “eyyamcı” olarak nitelendirilebiliyordu. Bunların dışında insanlar, inançları, düşünceleri, tutum ve davranışları sebebiyle “gerici” veya “ilerici” olmakla da damgalanıyordu. Bir kitap okumak veya bir gazeteyi takip etmek bile, kişinin hangi düşünceye sahip olduğuna hükmetmek için yeterli bir sebep sayılabiliyordu. Böyle bir ortamda düşünceler tartışılmıyor; insanlar, düşüncelerine göre sınıflandırılmaya çalışılıyordu. Temel soru, “Bu düşüncenin doğrusu nedir?” olmaktan çıkıyor; “Bu düşünceyi savunan kişi hangi gruba aittir?” sorusuna dönüşüyordu. Böylece fikirler değil, kişiler tartışmanın konusu hâline geliyordu.

Ne yazık ki bu anlayış din adamları arasında da görülüyordu. Aynı mesleği paylaşan insanlar birbirlerini “din tahripçisi”, “mezhepsiz” veya “sapık” olmakla itham edebiliyorlardı. Oysa ilmî tartışmaların delil, bilgi ve yöntem üzerinden yapılması gerekirken, kolay olan tercih ediliyor; görüşler yerine insanlar hedef alınıyordu. Bu konuda yaşadığım bir olay, damgalamanın ilmî çalışmaları bile nasıl etkileyebildiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

1981 yılında hazırladığım “İlmî Tefsir Hareketi” isimli öğretim üyeliği/doktora tezimi yayımlatmak amacıyla, talebelik yıllarımdan tanıdığım ve dönemin tanınmış yayınevlerinden birinin yöneticisi olan bir zata müracaat etmiştim. Çalışmamı kendisine takdim ettim. Ön sözünü ve sonuç bölümünü okudu; kitabın genel muhtevasını inceledi ve bazı bölümlerine göz attı. İlk değerlendirmesi olumlu olmuştu. “Güzel olmuş, eline sağlık.” dedikten sonra bibliyografyaya baktı. Ancak kaynaklar arasında bir şahsı ve eserini görünce tavrı birden değişti. Çalışmamı bana iade ederek: “Sen ‘baidullah’ı kaynak olarak kullanmışsın. Ben onun isminin ve görüşlerinin bulunduğu bir kitabı basmam.” dedi.

Onun sözünü ettiği kişi, dünyaca tanınan İslâm âlimi Muhammed Hamidullah’dan başkası değildi. Zira o yıllarda bazı çevrelerde Hamidullah hakkında olumsuz bir algı oluşturulmuş ve kendisi “baidullah” sıfatıyla anılır hâle gelmişti. Böylece bir âlimin görüşleri, ilmî değeri ve eserleri tartışılmadan önce, kendisine verilen etiket üzerinden değerlendirilmişti. Bu olay, damgalamanın yalnızca sosyal ilişkileri değil, ilmî hayatı da olumsuz etkileyebileceğini açıkça göstermektedir.

Bunun yanında, din adına konuştuğunu düşünen bazı kimseler arasında da sertlik ve dışlayıcılık anlayışı yaygındı. Her suç işleyen veya günaha giren kişi için “Bunları yaşatmayacaksın” diye bağırıp çağıran; kaba ve katı davranmayı dinin gereği zanneden; usûl ve yöntem bilgisine sahip olmadığı hâlde her konuda kesin hükümler veren kimseler de vardı. Halk arasında bunlara “ham softa” veya “güney müftüsü” deniliyordu.

Oysa İslâm’ın insanlara yaklaşım tarzı böyle değildi. Din, insanları kazanmayı; onları dışlamadan, kırmadan ve hikmetle doğruya yönlendirmeyi esas alıyordu. Nitekim Kur’an, “İnsanlara güzel söz söyleyiniz.” [1] buyurmakta ve Peygamberimizin insanlara yaklaşımı da bunun en güzel örneğini teşkil etmektedir. O, insanları dışlayan değil, kazanmaya çalışan; kıran değil, gönüllerini onaran bir yöntem izlemiştir. Kur’an-ı Kerîm, onun bu özelliğine dikkat çekerek şöyle demektedir: “Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı yürekli olsaydın, onlar senin etrafından dağılıp giderlerdi.” [2]

Aradan yarım asırdan fazla zaman geçti. Ne yazık ki damgalama alışkanlığı bütünüyle ortadan kalkmadı; sadece kullanılan kavramlar değişti. Bugün de insanlar çoğu zaman bir düşüncenin doğruluğunu araştırmak yerine, o düşünceyi dile getiren kişiye hangi etiketin uygun görüleceğiyle ilgilenmektedir. Nitekim Kur’an üzerinde düşünenlere “mealci”; tevhid vurgusu yapanlara “Vahhabi”; Allah’ın hükmünün üstünlüğünü savunanlara “Selefî” veya “Haricî”; aklı kullanmayı tavsiye edenlere “Mu’tezile”; Muaviye’nin Sıffin Savaşı’nda Kur’an sayfalarını mızrakların ucuna taktırmasının dinî değil siyasî olduğunu söyleyenlere “sapık”; toplumdaki haksızlıkları eleştirenlere “vatan haini”; mazlumların hakkını savunanlara ise “radikal” denilebilmektedir.

Elbette her insanın düşünceleri eleştirilebilir, görüşleri tartışılabilir. Ancak eleştiri ile damgalama arasında önemli bir fark vardır. Eleştiri fikri değerlendirir; damgalama ise çoğu zaman kişiyi mahkûm eder. Eleştiri delile, damgalama ise önyargıya dayanır.

Bu nedenle bir insanın hangi kitabı veya gazeteyi okuduğuna, hangi kavramları kullandığına bakarak onun inancını, niyetini ve kişiliğini bütünüyle belirlemek adalet duygusuyla bağdaşmaz. Çünkü insan, tek bir sıfata indirgenemeyecek kadar geniş ve çok yönlü bir varlıktır. İnsanları peşin hükümlerle değil, adalet ölçüsüyle değerlendirmek gerekir. Çünkü damgalama yalnızca bir isim verme biçimi değildir; aynı zamanda insanı anlamaktan vazgeçmenin ve adaletten uzaklaşmanın da bir göstergesidir. Kur’an-ı Kerîm’in bu konudaki en açık uyarılarından biri Hucurât sûresinde yer almakta ve şöyle denilmektedir:

“Ey iman edenler! Bir topluluk başka bir toplulukla alay etmesin; olur ki alay edilenler kendilerinden daha hayırlıdır. Kadınlar da başka kadınlarla alay etmesin; olur ki onlar kendilerinden daha hayırlıdır. Birbirinizi ayıplamayın ve birbirinize kötü lakaplar takmayın. İmandan sonra fâsıklıkla anılmak ne kötü bir isimdir! Kim de tövbe etmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”[3]

Bu âyette dikkat çeken husus, Kur’an’ın yalnızca açık hakaretleri değil, insanları küçümseyen, aşağılayan ve onları belirli sıfatlara indirgeyen tavırları da yasaklamasıdır. Çünkü kötü lakaplar zamanla insanın gerçek kimliğinin önüne geçer. Kişi artık adıyla, şahsiyetiyle ve düşünceleriyle değil, kendisine yakıştırılan sıfatla anılmaya başlanır. Damgalama da bunun çağdaş bir biçimidir. Böylece kişi ne söylerse söylesin, önce kendisine verilen sıfatla değerlendirilir. Kur’an ise bunun yerine adaleti esas alan şu ilkeyi ortaya koymaktadır:

“Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adil olun; bu takvaya daha yakındır. Allah’tan sakının. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan haberdardır.” [4]

Bu âyet, damgalamanın en büyük tehlikesinin adaleti zedelemek olduğunu göstermektedir. İnsan, sevmediği veya kendisinden farklı düşündüğü bir kişi ya da topluluk hakkında önyargıya kapıldığında, onun doğru sözünü bile yanlış değerlendirebilir. Böylece hükmü belirleyen şey delil değil, kişiye veya gruba yüklenen anlam olur. Oysa Kur’an’ın önerdiği yöntem, kişileri değil sözleri değerlendirmektir:

“Sözü dinleyip onun en güzeline uyan kullarımı müjdele. İşte onlar Allah’ın doğru yola ilettiği kimselerdir. İşte onlar akıl sahipleridir.”[5]

Bu âyet, mümine önemli bir ölçü vermektedir. Buna göre sözün doğruluğu, onu söyleyen kişinin kimliğine bakılarak değil; deliline, anlamına ve hakikate uygunluğuna göre değerlendirilmelidir. Dolayısıyla bugün toplum olarak en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, birbirimize yeni etiketler bulmak değil; birbirimizi anlamaya ve empati kurmaya çalışmaktır. Farklı düşünmek, düşman olmak anlamına gelmez. Fikir ayrılıkları, insanları değersizleştirmenin değil, çoğu zaman hakikati daha iyi aramanın vesilesi olabilir.

Bir insana lakap takmak kolaydır; zor olan onu anlamaya çalışmaktır. Çünkü anlamaya çalışmak, önyargılardan sıyrılmayı, irade sahibi olmayı ve empati kurmayı gerektirir. Kur’an’ın istediği de insanları etiketlemek değil; onları hikmetle, güzel öğütle ve adaletle hakikate çağırmaktır. [6]

Sonuç olarak Kur’an’ın hedefi, insanları kategorilere ayıran, birbirini peşinen mahkûm eden ve farklılıkları düşmanlık sebebi hâline getiren bir toplum oluşturmak değildir. Onun hedefi; birbirini dinleyen, anlamaya çalışan, delili esas alan ve adaleti ayakta tutan bir toplum inşa etmektir. Çünkü bilgi, hikmet ve güzel öğüt insanları birbirine yaklaştırırken, damgalama onları birbirinden uzaklaştırmaktadır. Zira adalet hakikatin önünü açarken, önyargı hakikatin üzerini örtmektedir. Bu nedenle insanlara yeni isimler ve lakaplar bulmak yerine; onları bütün yönleriyle insan olarak görebilen bir anlayış geliştirmeye; din kardeşliğini ve ümmet bilincini güçlendirmeye her zamankinden daha fazla ihtiyacımız bulunmaktadır.

Dipnotlar

[1] Bakara 2/83.

[2] Âl-i İmrân 3/159.

[3] Hucurât 49/11.

[4] Mâide 5/8.

[5] Zümer 39/18.

[6] Nahl 16/125.

Prof. Dr. Celal Kırca

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube