KALEMİN KIBLESİ: KALEMDEN İNSANA

“Nûn. Kaleme ve yazdıklarına andolsun.” Kalem, 68/1

Kur’an bazen uzun bir kıssayla insanı uyandırır, bazen birkaç kelimeyle bütün bir medeniyet anlayışını sorgulatır. Kalem Suresi’nin ilk ayeti böyledir. “Nûn.” Ardından kaleme ve yazılanlara yemin… İlk bakışta okuma, yazma ve bilginin değerini anlatan bir ayet gibi görünür. Şüphesiz bunların tamamını içinde taşır; fakat ayetin önünde biraz daha uzun durduğumuzda çok daha büyük bir meseleyle karşılaşırız: İnsan neyi bilgi kabul ediyor, hangi bilgiyi hayatının ölçüsü yapıyor ve kalemini kimin adına kullanıyor? Çünkü kalem yalnızca yazmaz; düşünceyi taşır, hükmü kaydeder, kültürü oluşturur, hukuku şekillendirir, nesillerin zihnine kavramlar bırakır. Bir toplumun askerleri sınırlarını koruyabilir fakat o toplumun nasıl düşüneceğini çoğu zaman kalem sahipleri belirler. Bu nedenle Allah’ın kaleme yemin etmesi, insana verilen bilgi nimetinin büyüklüğünü gösterdiği kadar onun taşıdığı sorumluluğu da hatırlatır. Kalem emanettir; çünkü yazılan her söz insanın dünyasına bir şey ekler veya ondan bir şey eksiltir.

Ayet “Nûn” harfiyle başlar. Bu harfin kesin mahiyetini Allah bilir. Belki de burada insan için ilk ders tam olarak budur: Her şeyi bilmek zorunda değilsin; bilmediğin yerde sınırını bilmek de kulluktur. Modern insanın en büyük krizlerinden biri bilgisizliği değil, bilgisinin sınırını unutmasıdır. İnsan tabiatı inceliyor, uzaya gidiyor, atomun içerisine bakıyor, insan davranışlarını analiz ediyor, devasa teknolojiler geliştiriyor ve bütün bunların ardından farkında olmadan başka bir sonuca ulaşabiliyor: “Öyleyse hayatın anlamını da ben belirleyebilirim.” İşte vahiy burada insanı durdurur. Eşyayı tanımak başka şeydir, varlığın sahibinin yerine geçmek başka. Bir hastalığın nasıl oluştuğunu bilmek, hayatın niçin var olduğunu açıklamak değildir. Devlet yönetebilmek, iyi ile kötünün nihai ölçüsünü belirleme yetkisine sahip olmak değildir. Kanun yazabilmek, helâl ile haramı değiştirme hakkına sahip olmak değildir. Çoğunluğu ikna edebilmek de bâtılı hakka dönüştürmez. İnsan ne kadar ilerlerse ilerlesin yaratılmıştır; aklı ne kadar gelişirse gelişsin sınırlıdır. Tevhid tam burada insanın karşısına bir sınır çizer: Sen düşünebilirsin, fakat ilah değilsin; hüküm verebilirsin, fakat mutlak hüküm sahibi değilsin; kalemi tutabilirsin, fakat hakikati yoktan var edemezsin.

KALEM SADECE YAZMAZ, BİR DÜNYA KURAR

Kalem, insanlığın hafızasıdır. İnsanlar ölür fakat yazdıkları sonraki nesillere ulaşır. Bir düşünürün zihninde doğan fikir kitap olur, kitap nesilleri etkiler, nesiller kurumlar oluşturur, kurumlar toplumların hayatını biçimlendirir. Bir hukukçu kalemiyle kanun yazar; bir öğretmen çocukların zihnine kavramlar yerleştirir; bir gazeteci olayların nasıl görüleceğini etkiler; bir siyasetçi toplumun geleceğini şekillendiren kararların altına imza atar; bir akademisyen insan ve toplum hakkında teoriler üretir. Bugün kalem artık yalnız mürekkep değildir. Klavyedir, ekrandır, kameradır, sosyal medya hesabıdır, algoritmadır, haber başlığıdır, ders kitabıdır, anayasa maddesidir. Araç değişmiştir fakat soru değişmemiştir: Ne yazılıyor ve hangi ölçüye göre yazılıyor?

Çünkü her yazılan hak değildir. Kalem vahyi kaydettiği gibi bâtılı da sistemleştirebilir. Adaleti savunduğu gibi zulme gerekçe de üretebilir. Mazlumun sesini duyurduğu gibi zalimin propagandasını da yapabilir. Allah’ın haram kıldığını normalleştirmek için kitaplar yazılabilir; insanın arzularını özgürlük adı altında kutsallaştıran düşünceler üretilebilir; sömürü kalkınma, işgal güvenlik, çıkar siyaset, teslimiyet gerçekçilik olarak sunulabilir. Kelimeler değiştirilerek hakikatin üzeri örtülebilir. İşte burada Kur’an’ın kaleme verdiği değer, kalemi kutsallaştırmak anlamına gelmez. Değerli olan yalnız yazmak değildir; hak adına yazmaktır. Bilginin çokluğu insanı kurtarmaz; bilginin hakikate bağlanması gerekir.

Bu nedenle Müslümanın problemi yalnız cehalet değildir. Yanlış bilginin eğitim adı altında öğretilmesi de problemdir. Yanlış değerlerin kültür haline getirilmesi de problemdir. Bâtılın bilimsel, siyasi veya entelektüel kavramlarla süslenerek hakikatmiş gibi sunulması da problemdir. Bir düşüncenin kitaplarda yer alması onu hak yapmaz. Üniversitelerde okutulması ona mutlaklık kazandırmaz. Devlet tarafından kanunlaştırılması Allah katındaki mahiyetini değiştirmez. Milyonlarca insanın onu kabul etmesi de hak ile bâtıl arasındaki sınırı ortadan kaldırmaz. Hakikat sandıkla yaratılmaz, propaganda ile üretilmez, güç kullanılarak değiştirilemez. İnsanların tercihleri değişir; Allah’ın hakikati insanların alkışına ihtiyaç duymaz.

TEVHİD: HAYATIN MERKEZİNDE KİM VAR?

Kalem Suresi’nin ilk ayetini tevhid açısından okuduğumuzda mesele bizi kaçınılmaz olarak otorite sorununa götürür. Tevhid yalnız Allah’ın varlığına inanmak değildir. Mekke müşriklerinin önemli bir kısmı da Allah’ın yaratıcı olduğunu tamamen inkâr etmiyordu. Asıl kırılma, insanın kulluğunu kime tahsis edeceği noktasındaydı. Allah hayatın yalnız belirli alanlarında hatırlanan bir yaratıcı mı olacak, yoksa insanın bütün hayatını anlamlandıran Rab mi? Tevhidin sorusu budur.

Modern insan çoğu zaman Allah’ı bütünüyle reddetmek yerine O’nu hayatın belirli alanlarına çekmektedir. İnsan ibadet edebilir, dua edebilir, oruç tutabilir; fakat ekonomi başka ölçülere, siyaset başka ilkelere, hukuk başka değer kaynaklarına, toplumsal hayat başka ahlâk anlayışlarına teslim edilebilir. Böylece Allah’a inanıldığı söylenirken hayatın belirleyici alanlarında insan kendi kendisinin ölçüsü haline gelebilir. Kur’an’ın tevhid anlayışı ise böyle parçalanmış bir kulluğu sorgular. Çünkü insan namazda Allah’ın kulu olup hayatın geri kalanında kendi arzusunun, çıkarının, partisinin, liderinin, devletinin veya çağının mutlak takipçisi olamaz. Rab bir ise kulluğun merkezi de bir olmak zorundadır.

Tam burada beşerî siyaset vahyin aynasında sorgulanmalıdır. Siyasetin varlığı problem değildir; insan topluluklarının yönetilmeye, düzenlenmeye ve ortak kararlar almaya ihtiyacı vardır. Problem, siyasetin Allah’a karşı sorumluluktan bağımsızlaştırılmasıdır. İnsanların idarî kararlar alması başka şeydir; insan iradesinin kendisini mutlak değer koyucu görmesi başka. Parlamento, devlet, çoğunluk, lider, parti veya anayasa toplumsal düzen içerisinde araç ve kurum olabilir; fakat hiçbirinin Müslümanın zihninde ilahlaştırılmasına izin verilemez. Hiçbir lider hatasız değildir. Hiçbir parti hakikatin kendisi değildir. Hiçbir devlet kutsal değildir. Hiçbir çoğunluk Allah’ın hükmünü geçersiz kılamaz. Tevhid insanı yalnız taştan yapılmış putlardan kurtarmaz; zihinde üretilmiş dokunulmazlıklardan da kurtarır.

SİYASETİN PUTLAŞTIĞI YER

İnsan bazen putunu taşlardan yapmaz; sevgisinden, korkusundan, menfaatinden ve aidiyetinden yapar. Bir Müslüman kendi siyasi tarafının yanlışını sürekli mazur görüyor fakat karşı tarafın aynı yanlışını şiddetle eleştiriyorsa burada ciddi bir vicdan muhasebesine ihtiyaç vardır. Dün haram dediğine bugün siyasi fayda sağladığı için başka isim veriyorsa; dün zulüm dediğini kendi iktidarı yaptığında zorunluluk olarak açıklıyorsa; adalet ölçüsünü kişilere göre değiştiriyorsa, artık hakikat siyaseti yönlendirmiyor, siyaset hakikatin nasıl yorumlanacağını belirliyor demektir. İşte tehlike burada başlar.

Tevhid insanı tarafsız yapmaz; haktan yana taraf yapar. Fakat hakka taraf olmak, kendi tarafının yanlışını da söyleyebilmeyi gerektirir. Müminin ölçüsü “bizimkiler yaptıysa doğrudur” olamaz. Çünkü İslam’da kişiler hakikatin ölçüsü değildir; kişiler hakikatle ölçülür. Liderler gelir geçer. Devletler kurulur ve yıkılır. İdeolojiler doğar ve unutulur. Anayasalar değiştirilir. Siyasi sınırlar yeniden çizilir. Fakat Allah’ın Rab oluşu değişmez. Mümin bütün geçici yapıların içerisinde değişmeyen bu hakikate tutunur.

Bu yüzden hak ile bâtıl ayrımı yalnız başkalarına yöneltilen bir suçlama değildir. Önce insanın kendi içine çevirdiği bir aynadır. “Ben gerçekten Allah’ın ölçüsünü mü savunuyorum, yoksa kendi siyasi tercihime Allah’ın dininden gerekçe mi arıyorum?” sorusu sorulmadan tevhid siyasete taşınmış olmaz. Müslüman vahyi partisinin programına göre yorumlamaz; siyasi tercihini vahyin ölçüsünde sorgular. Devletin çıkarını adaletin önüne koymaz. Güçlünün yanında durmayı hikmet zannetmez. Mazlumun kimliğine bakarak zulmün adını değiştirmez. Çünkü Allah’ın huzurunda parti kimliği değil, insanın hak karşısındaki şahitliği konuşacaktır.

HAK İLE BÂTIL ARASINDAKİ ÇİZGİ

Hak ile bâtılın birbirine karıştırıldığı zamanlarda en büyük ihtiyaç netliktir. Fakat netlik kabalık değildir. Tavizsiz olmak öfkeli olmak anlamına gelmez. Kur’an’ın hakikat anlayışı hem açık hem adaletlidir. Bâtıla bâtıl denir fakat insanlara haksızlık edilmez. Yanlış düşünce eleştirilir fakat yalan söylenmez. Bir sistemin vahye aykırı tarafları reddedilir fakat o sistemi benimseyen herkes hakkında aynı hüküm verilmez. İnsanların niyetlerini Allah bilir. Mümin fikirleri, davranışları ve sistemleri vahyin ölçüsünde değerlendirir; kalpler hakkında hüküm vermeyi kendisine görev edinmez.

Bu ayrım son derece önemlidir. Çünkü tevhid adına konuşurken tevhidin ahlâkını kaybetmek mümkündür. Kalem Suresi’nin hemen devamında Hz. Muhammed’in üstün ahlâkına dikkat çekilmesi boşuna değildir. Vahyin taşıyıcısı yalnız doğruyu söyleyen değil, doğruyu güzel bir ahlâkla taşıyan insandır. Mekke’de şirk açık biçimde reddedilmiş, putların bâtıllığı gizlenmemiş, cahiliyenin düzeni eleştirilmiştir; fakat Hz. Muhammed’in şahsiyetinde yalan, iftira, haksızlık ve ahlâksızlık görülmemiştir. Bugünün Müslümanı için de yöntem budur: Hakikati yumuşatmadan söylemek, fakat insan onurunu çiğnemeden söylemek.

MODERN ÇAĞIN KALEMİ

Bugün insanlığın kalemi hiç olmadığı kadar hızlı yazıyor. Bir insan birkaç saniye içerisinde milyonlarca kişiye ulaşabiliyor. Algoritmalar hangi düşüncenin görünür olacağına karar veriyor. Haber başlıkları toplumların algısını yönlendiriyor. Görüntüler kesiliyor, bilgiler seçiliyor, kavramlar yeniden tanımlanıyor. İnsanlar çoğu zaman gerçeğin kendisini değil, kendilerine gösterilen biçimini görüyor. Böyle bir çağda Kalem Suresi’nin ilk ayeti daha da ağır bir sorumluluk yüklüyor: Her okuduğuna inanma, her duyduğunu aktarma, her yaygın fikri hakikat sanma.

Mümin çağının düşünce fabrikalarını sorgulamak zorundadır. “Normal” denilen şeyi kim normalleştirdi? “Özgürlük” denildiğinde hangi insan anlayışı esas alındı? “İlerleme” hangi hedefe doğru ilerlemektir? “Başarı” yalnız daha fazla tüketmek ve güç kazanmak mıdır? “Demokrasi”, “laiklik”, “milli çıkar”, “güvenlik”, “özgürlük”, “çağdaşlık” veya başka herhangi bir siyasi kavram Müslüman için sorgulanamaz kutsallar değildir. Bunların her biri vahyin adalet, kulluk ve ahlâk ölçüsünde değerlendirilir. Aynı şekilde “İslami” kelimesini kullanmak da herhangi bir siyasi hareketi kendiliğinden hak yapmaz. İsimler değil, mahiyetler ölçülmelidir. Çünkü bâtıl bazen modern kavramlarla gelir, bazen dinî kavramların arkasına saklanır. Basiret, ikisini de fark edebilmektir.

KALEM ÖNCE BİZİ YAZIYOR

Belki ayetin bugünün insanına söylediği en sarsıcı şey şudur: Biz kalemle bir şeyler yazdığımızı zannediyoruz fakat aslında her cümlemizle kendi hayat kitabımıza da bir şey yazıyoruz. Bir yalanı paylaştığımızda yalnız başkasını yanıltmıyoruz; kendimiz hakkında da bir kayıt bırakıyoruz. Zulmü siyasi aidiyetimiz sebebiyle savunduğumuzda yalnız siyasi görüş açıklamıyoruz; adalet karşısındaki konumumuzu ortaya koyuyoruz. Hakikati menfaatimiz zarar görmesin diye gizlediğimizde sessizliğimiz de yazılıyor. Bir mazlumun sesini duyurduğumuzda, bir haksızlığa karşı çıktığımızda, insanlara doğru bilgi ulaştırdığımızda da kalemimiz bizim lehimize şahitlik ediyor.

O halde mesele yalnız “Ne yazıyorum?” değildir. Asıl soru, “Yazdığım şey beni Allah’ın huzurunda nereye yerleştiriyor?” sorusudur.

Kalem Suresi’nin ilk ayeti insanı yeniden düşünmeye çağırıyor. Bilgin var; fakat bilgini kime teslim ettin? Aklın var; fakat aklının üzerinde hiçbir ölçü kabul etmiyor musun? Siyasi görüşün var; fakat görüşünü vahye mi arz ediyorsun, vahyi görüşüne mi uyduruyorsun? Sevdiğin liderler, ait olduğun çevreler, savunduğun düşünceler var; fakat bunlardan herhangi biri yanlış yaptığında “Bu yanlıştır” diyebiliyor musun? Eğer diyemiyorsan, mesele artık yalnız siyaset değildir; kulluk bilincinin sınırlarına dayanmıştır.

KALEMİN KIBLESİ

“Nûn. Kaleme ve yazdıklarına andolsun.”

Birkaç kelime… Fakat arkasında büyük bir medeniyet muhasebesi vardır. İnsan okuyacak, öğrenecek, düşünecek, araştıracak, yazacak, yönetecek, şehirler kuracak, hukuk geliştirecek, teknoloji üretecek ve dünyayı imar edecektir. İslam insanı düşüncesizliğe değil, sorumlu düşünceye çağırır. Fakat bütün bunları yaparken bir şeyi unutmayacaktır: Kendisi Rab değildir.

Modern çağın temel yanılgısı belki de burada düğümlenmektedir. İnsan yalnız dünyayı değiştirmek istemedi; zamanla iyinin ve kötünün ölçüsünü de kendisinin belirleyebileceğini düşündü. Kendi kavramlarını üretti, kendi değerlerini mutlaklaştırdı, kendi sistemlerini vazgeçilmez ilan etti ve sonunda yazdığı metinlerin karşısında kendisi eğilmeye başladı. Vahiy ise insanı yeniden özgürleştiriyor: Kendi ellerinle oluşturduğun hiçbir şey senin Rabbin değildir. Devlet Rab değildir. Çoğunluk Rab değildir. Lider Rab değildir. Parti Rab değildir. Gelenek Rab değildir. Modernlik Rab değildir. İnsan aklı Rab değildir. Rab yalnız Allah’tır.

İşte tevhid budur: Kalemin de kıblesinin olması.

Kalem Allah adına hakikate şahitlik ettiğinde ilmin aracı olur; çıkar adına hareket ettiğinde propagandanın aracına dönüşür. Siyaset adalete hizmet ettiğinde emanettir; kendisini hakikatin üzerinde gördüğünde tahakküm aracına dönüşür. Akıl vahyin ışığında düşündüğünde insanı yüceltir; kendisini mutlaklaştırdığında kendi sınırlarını unutur.

Bu yüzden Kalem Suresi’nin ilk ayetini okuduktan sonra yalnız geçmişteki kâtipleri düşünmemeliyiz. Kendi elimizdeki kaleme bakmalıyız. Kendi zihnimize, sözümüze, ekranımıza, siyasi aidiyetimize ve savunduğumuz fikirlere bakmalıyız.

Ve kendimize şu soruyu sormalıyız:

Ben hakikatin peşinden mi gidiyorum, yoksa hakikat dediğim şeyi kendi tercihlerimin arkasından mı sürüklüyorum?

İslam Başaran

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube