
Osmanlı İmparatorluğu’nun en buhranlı yıllarında fikir üreten ve İslamcılık düşüncesinin kurucu aktörlerinden biri kabul edilen Said Halim Paşa (1864-1921), İttihat ve Terakki ile sürdürdüğü sıcak ilişkilere rağmen 1916 sonrası kaleme aldığı risalelerle özgün bir düşünce hattı inşa etmiştir. Bu eserler arasında hacmi küçük ancak fikri ağırlığı son derece yüksek olan “Taassub” risalesi, Batı dünyasının Müslümanlara yönelttiği “bağnazlık ve gericilik” suçlamalarını felsefi, sosyolojik ve tarihsel bir süzgeçten geçirerek tersyüz eder. Paşa, bu eserinde kavramların içini boşaltarak kendi emperyalist emellerine meşruiyet arayan Batı zihniyetini yargılarken, İslam dünyasının içine düştüğü buhranın gerçek nedenlerini de tüm çıplaklığıyla ortaya koyar.
Said Halim Paşa, eserine insanlığın evrensel gelişim yasalarına ve tarihin işleyişine dair derin bir felsefi sorgulamayla başlar. Ona göre insanlık, değişmez kader kanunları çerçevesinde sürekli bir ilerleme ve arayış içindedir. Bu tarihsel süreçte kardeşlik ve dayanışmanın öncüsü olan Muhammedî Doğu (İslam dünyası), sahip olduğu ilim ve medeniyet nurlarını barbarlık karanlığında yaşayan Hristiyan Batı’ya cömertçe sunmuştur. İnsanlık vicdanına göre bu hayırsever katkı, iki medeniyet arasında derin bir yakınlaşma ve dostluk doğurmalıydı.
Ancak araya giren haksızlıklar, garaz ve otoritesini kaybetmek istemeyen bağnaz bir Hristiyan ruhban sınıfının mutlak egemenliği bu süreci zehirlemiştir. Roma İmparatorluğu’nun yıkıntıları üzerinde yükselen ve ilkel, maddeperest bir karaktere sahip olan Avrupa toplumları, mezhep savaşlarından doğan kin ve nefretle beslenmiştir. Dünyayı aydınlatma görevi tarihin cilvesiyle Avrupa’ya geçtiğinde, Batı bu gücü insanlığın hayrına değil; dünyevi liderlerin yıkıcı ihtirasları ve ruhani liderlerin dini nefretiyle birleştirerek dünyayı karanlığa boğmak için kullanmıştır.
Paşa’nın risaledeki en çarpıcı tespitlerinden biri, Batı’daki taassubun zamanla yok olmadığı, sadece kılık değiştirdiğidir. Orta Çağ’da kilisenin dini dogmaları ve Haçlı seferleriyle yürütülen düşmanlık, modern çağda yerini aşırı materyalizmin bir ürünü olan “sömürgecilik” ve “istismar” ideolojisine bırakmıştır. Artık Doğu dünyasına “Haç” adına değil, “medeniyet ve insanlık götürme” söylemleriyle saldırılmaktadır.
Bu dönüşümde eski devirlerin kan dökücü şövalyeleri yerini sömürge askerlerine, dini önderler ise uzak diyarların pazar avcısı kâşiflerine bırakmıştır. Müslümanlar artık sadece dinlerinden dolayı değil, Avrupa’nın pazar hırsı için araçsallaştırılması gereken “düşük değerli varlıklar” olarak görüldükleri için aşağılanmaktadır. Dolayısıyla Batı’nın “İslam Taassubu” dediği şey gerçekte var olmayan bir olgu; asıl taassup ise Batı’nın Doğu’ya karşı beslediği bu miras kalmış, genetik düşmanlıktır.
Batı’nın temel tezlerinden biri, ilerlemenin ancak dinden kopuşla mümkün olduğu ve İslam’ın bilimsel gelişmeye engel teşkil ettiğidir. Said Halim Paşa, bu iddianın temelinde yatan büyük mantık hatasını deşifre eder. Avrupa’da pozitif bilimler ilerledikçe Hristiyanlık zayıflamıştır; çünkü Hristiyanlık akılla çatışan dogmalara ve insan aklını kısıtlayan bir ruhban sınıfına dayanmaktadır. Bugün Avrupa’da eski Hristiyanlığın yerini, filozofların ve fen bilimcilerin yeni “mürşitler” olarak görüldüğü, bilim kutsallığına dayalı “yeni bir din” almıştır.
Batılı düşünürler, kendi medeniyetlerine özgü bu tarihsel tecrübeyi bütün dinler için geçerli evrensel bir yasa sanarak büyük bir yanılgıya düşmektedir. İçi boşaltılmış genel kavramlarla hareket eden Batılılar, hiç tanımadıkları İslam’ı, kusurlarını bildikleri Hristiyanlıkla kıyaslamaktadır. Oysa İslamiyet, metafizik kuruntulara sığınan hayali bir teselli aracı değildir. İslam; insanın maddi, manevi ve akli dengesini gözeten, ebedi tabiat ve akıl kanunlarına saygıyı emreden, bilimsel araştırmayı teşvik eden hakikat odaklı bir sistemdir.
Peki, İslam ilerlemeye engel değilse İslam dünyası neden geri kalmıştır? Said Halim Paşa bu soruya iki temel tarihi ve sosyolojik gerekçeyle yanıt verir:
Batı’nın Müslümanlarda görüp “cahilce bağnazlık” diye karaladığı tutum, gerçekte sömürüye ve asimilasyona karşı gösterilen asil bir direniştir. Paşa bunu, sabrını ve gücünü mahrumiyetlerden alan, Batı’nın maddeci tahakkümüne boyun eğmeyen, yıkılması imkânsız bir “İslam Şahsiyeti” olarak tanımlar. Avrupa’yı öfkelendiren ve şiddete yönelten asıl sebep, Haçlı seferlerini boşa çıkaran ve sömürgecilik siyasetine daima set çeken bu sarsılmaz manevi kimliği yok edememesidir.
Said Halim Paşa, risalesini bir nefret söylemiyle değil, son derece yapıcı ve özeleştiri barındıran bir barış çağrısıyla sonlandırır. Amacının düşmanlığı körüklemek değil, tabiatın takdiriyle yan yana yaşamaya mahkûm olan Doğu ve Batı arasındaki yanlış anlamaları ortadan kaldırmak olduğunu vurgular.
Bu noktada tüm suçu Batı’ya atmanın adaletsizlik olacağını belirterek İslam dünyasına da ciddi bir sorumluluk yükler: Eğer Avrupa Müslümanları yanlış tanıyorsa, kendini ona doğru ve layıkıyla anlatamayan Doğu’nun da bu gaflette büyük payı vardır. Paşa’ya göre insanlığın aradığı gerçek ve sonsuz mutluluk, başkasının felaketi üzerine inşa edilen sahte bir sömürü refahında değil; ancak önyargılardan arınmış, samimi ve tarafsız tartışmalarla ortaya çıkacak hakikate değer vermekte ve herkesin adilce pay alacağı bir dünya düzeninde mümkündür.