
Türkiye Cumhuriyeti, yasama, yürütme ve yargı arasındaki kuvvetler ayrılığı üzerine kurulmuştur. Bu sistemin sağlıklı işlemesi, devletin denetlenmesine ve yöneticilerin hesap verebilmesine bağlıdır.
Bugün yaşadığımız ekonomik ve mali sorunlar, özellikle de kamuoyunda “fon soygunu” olarak anılan olaylar, devletin denetim sistemindeki ciddi eksiklikleri yeniden gündeme getirmiştir.
Bu açıkları herkesten önce görmesi, tespit etmesi ve giderilmesi için harekete geçmesi gereken kurumların başında Sayıştay gelmektedir.
Anayasa’nın 160’ıncı maddesi, kamu idarelerinin gelirlerini, giderlerini ve mallarını TBMM adına denetleme görevini Sayıştay’a vermiştir. Meclis, denetimin usullerini kanunla düzenleyebilir; ancak anayasal denetimi etkisiz hale getiremez.
1996 yılında çıkarılan 4149 sayılı Kanun’la Sayıştay’ın yetkileri güçlendirilmiş, kamu kaynaklarının verimli, etkin ve tutumlu kullanılıp kullanılmadığını incelemesi açıkça öngörülmüştü.
Amaç, yalnızca paranın mevzuata uygun harcanmasını değil, ekonomik bakımdan nasıl değerlendirildiğini de denetlemekti.
Ne var ki 2010 yılında çıkarılan 6085 sayılı Kanun’un 36’ncı maddesi, performans denetimini idarenin kendi belirlediği hedef ve göstergeler üzerinden tanımlayarak bu anlayışı daralttı.
2012 yılında getirilen ilave sınırlamaların önemli bölümleri ise Anayasa Mahkemesinin 27.12.2012 tarihli, E.2012/102, K.2012/207 sayılı kararıyla iptal edildi.
Mahkeme, kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılıp kullanılmadığını incelemenin tek başına yasaklanan yerindelik denetimi sayılamayacağını ortaya koydu.
Ancak 2010 yılındaki dar performans denetimi tanımı yürürlükte kaldı.
Sonuçta Sayıştay’ın anayasal görevi ile bu görevin uygulanmasını düzenleyen mevzuat arasında açıklığa kavuşturulması gereken ciddi bir sorun ortaya çıktı.
Asıl mesele burada başlıyor.
Merkez Bankası, SPK, BDDK ve TMSF gibi finansal sistemin en önemli kurumları çeşitli denetimlere tabidir. Ancak mali hesaplarının denetlenmesi, bu kurumların düzenleme, gözetim, çözümleme ve tasfiye faaliyetlerinin ekonomik sonuçlarının da yeterince denetlendiği anlamına gelmez.
Örneğin 6085 sayılı Kanun’un 81’inci maddesi, Sayıştay’ın Merkez Bankası üzerindeki denetimini, Bankanın temel görev ve yetkileri dışındaki hesap ve işlemlerle sınırlandırmaktadır.
Benzer şekilde SPK’nın harcamalarının denetlenmesi, sermaye piyasalarını ne ölçüde etkili denetlediğinin bütünüyle incelendiği anlamına gelmez.
Türkiye Varlık Fonu ise Sayıştay’ın olağan denetiminden farklı, özel bir denetim rejimine tabidir.
Devletin en büyük ekonomik kararlarını alan, finansal piyasaları denetleyen ve kamu varlıklarını yöneten kurumların hesap verebilirliğinde boşluklar varsa, bu durum bizzat devletin denetim sisteminin sorgulanmasını gerektirir.
Bugün karşılaştığımız fon işlemleriyle ilgili iddiaların, yatırımcı zararlarının ve diğer mali sorunların bir kısmı, daha etkili denetim ve zamanında müdahaleyle önlenebilir veya sınırlandırılabilirdi.
Denetimin yetersizliği yalnızca hataların büyümesine değil, sorumluların zamanında tespit edilememesine de yol açabilir.
Asıl üzerinde durulması gereken soru budur.
Anayasa’nın verdiği denetim görevini mevcut kanunlar yeterince yerine getirmeye imkân vermiyorsa, Sayıştay Başkanı yalnızca bu kanunları uygulamakla yetinebilir mi?
Elbette yürürlükteki kanunlara uymak zorundadır. Ancak anayasal görevin etkin biçimde yerine getirilmesini engelleyen eksiklikleri görmezden gelmek, kurumsal sorumlulukla bağdaşmaz.
Üstelik 6085 sayılı Kanun’un 38 ve 42’nci maddeleri, denetim ve inceleme sonuçlarının TBMM’ye sunulmasına imkân tanımaktadır.
Bu hükümler Sayıştay Başkanına doğrudan kanun teklifi verme yetkisi veya açıkça düzenlenmiş bir kanun değişikliği önerme yükümlülüğü getirmese de anayasal görevin yerine getirilmesini engelleyen yapısal sorunları tespit etmek ve yetkili makamlara bildirmek, kurumsal sorumluluğun gereğidir.
Dolayısıyla mesele yalnızca bugünkü Sayıştay Başkanının değil, geçmişten bugüne bu görevi üstlenen bütün başkanların sorumluluğudur.
1996’da genişletilen denetim anlayışı 2010’da daraltılırken, 2012’de yeni sınırlamalar getirilirken ve finansal kurumların denetiminde boşluklar oluşurken Sayıştay Başkanları bu sorunları görmeli, Meclisin gündemine taşımalıydı.
Bugün de Sayıştay Başkanı, mevcut denetim açıklarını ve gerekli kanuni değişiklikleri gerekçeli bir raporla TBMM’ye sunmalıdır.
Kendisinden beklenen kanunları değiştirmesi değil, anayasal görevini eksiksiz yerine getirebilmek için hangi kanunların değiştirilmesi gerektiğini ortaya koymasıdır.
Sayıştay, yalnızca kamu kurumlarının hatalarını tespit eden bir kurum olmamalıdır. Kendi denetim sisteminin eksikliklerini de görebilmelidir.
Bir devletin gücü, yöneticilerinin sahip olduğu yetkilerle değil, bu yetkilerin ne ölçüde denetlenebildiğiyle ölçülür.
Anayasal denetim görevinin etkisizleşmesine seyirci kalmak, denetim sorumluluğuyla bağdaşmaz.
Bu nedenle geçmiş Sayıştay Başkanlarının bu konudaki tutumları da sorgulanmalı, bugünkü Sayıştay Başkanı ise gerekli düzenleme önerilerini gecikmeden TBMM’ye sunmalıdır.
Çünkü denetlenemeyen güç, zamanla hesap sorulamayan güce dönüşür.