
İnsan, sadece etten ve kemikten ibaret bir varlık değildir. Onun bir bedeni olduğu gibi bir ruhu, aklı, kalbi, duyguları, arzuları ve zaafları da vardır. Bu sebeple insanın dünya ile kurduğu ilişkiyi yalnızca ekonomik imkânlar, mal varlığı ve sahip olduğu nimetler üzerinden değerlendirmek yeterli değildir. Asıl mesele, insanın bütün bunlarla nasıl bir psikolojik ve manevî ilişki kurduğudur.
İnsan neden daha fazlasını ister? Neden sahip olduklarıyla yetinmekte zorlanır? Neden başkasının sahip olduğu imkânları kendi eksikliği gibi görür? Neden bazen bir ev, bir araba, bir makam veya bir itibar uğruna huzurunu, ailesini, ahlâkını ve hatta Allah’a karşı sorumluluklarını ihmal eder?
İşte meselenin düğümlendiği yer burasıdır.
İslâm, insanın dünya nimetlerine sahip olmasını değil, bu nimetlerin insanın kalbine ve iradesine hükmetmesini problem olarak görür. Çünkü insanın dünyayla kurduğu ilişkinin sağlıklı olup olmadığını belirleyen şey, ne kadar mala sahip olduğu değil, sahip olduğu mal karşısında nasıl bir kulluk bilinci taşıdığıdır.
Bir insan mal sahibi olabilir ama malın esiri olmayabilir. Zengin olabilir ama kibirlenmeyebilir. Makam sahibi olabilir ama adaletten ayrılmayabilir. Diğer taraftan, hiçbir malı olmayan bir insan da dünyaya aşırı bağlı olabilir; başkasının imkânlarını kıskanabilir, sürekli daha fazlasını arzulayabilir ve bütün hayatını elde edemediklerinin üzüntüsüyle geçirebilir.
Demek ki dünya esareti, yalnızca zenginlerin değil, insanın nefsine hâkim olamadığı her kesimin meselesidir.
İnsan, fıtratı gereği güvenmek, sevilmek, değer görmek, korunmak ve geleceğinden emin olmak ister. Bu ihtiyaçlar tek başına kötü değildir. Ancak insan, bu ihtiyaçlarını karşılamak için dünyadaki nimetlere gereğinden fazla anlam yüklediğinde psikolojik bir bağımlılığın içine düşebilir.
Bir ev sahibi olmak ister; bu isteği zamanla daha büyük bir eve sahip olma arzusuna dönüşür. Bir araba alır; kısa süre sonra daha üst modelini düşünmeye başlar. Bir makama ulaşır; bu defa daha yüksek bir makamın peşine düşer. Kazandıkça daha fazlasını ister, sahip oldukça daha fazlasına ihtiyaç duyduğunu zanneder.
Çünkü nefsin arzuları, insanın gerçek ihtiyaçlarıyla her zaman örtüşmez.
Rabbimiz şöyle buyurur:
أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ حَتَّىٰ زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ
“Çoklukla övünme yarışı, sizi kabirlere varıncaya kadar oyaladı.” (Tekâsür, 102/1-2)
Bu ayet, insan psikolojisinin önemli bir zaafına dikkat çeker: Çokluğa sahip olmayı bir üstünlük ve değer ölçüsü hâline getirmek.
İnsan bazen gerçekten ihtiyaç duyduğu için değil, başkalarından geri kalmamak, kendisini ispatlamak, çevresinden takdir görmek ve eksiklik duygusundan kurtulmak için tüketir.
Daha büyük ev, daha pahalı araba, daha gösterişli kıyafet ve daha lüks hayat… Bunların her biri zamanla bir ihtiyacın ötesine geçerek insanın kendisini değerli hissetme aracına dönüşebilir.
Oysa insanın değeri, sahip olduklarıyla değil, Allah katındaki kulluğuyla ölçülür.
İnsan psikolojisinde dikkat çeken hususlardan biri, elde edilen nimetlerin zamanla sıradanlaşması ve yeni arzuların ortaya çıkmasıdır. Bir zamanlar ulaşılması imkânsız görülen bir imkân, elde edildikten sonra normalleşir. Ardından başka bir hedef belirir.
Böylece insan, sahip olduklarının şükrünü yaşamak yerine sahip olamadıklarının peşinde ömrünü tüketir.
Peygamber Efendimiz (S.A.V.) bu insanî zaafı şöyle haber verir:
لَوْ أَنَّ لِابْنِ آدَمَ وَادِيًا مِنْ ذَهَبٍ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَادِيَانِ، وَلَنْ يَمْلَأَ فَاهُ إِلَّا التُّرَابُ، وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ
“Âdemoğlunun altından bir vadisi olsa, bir vadi daha olmasını ister. Onun ağzını ancak toprak doldurur. Allah, tövbe edenin tövbesini kabul eder.” (Buhârî, Rikāk; Müslim, Zekât)
Bu hadis, insanın sınırsız sahip olma arzusunu ve ölüm gerçeği karşısındaki acziyetini ortaya koyar.
Burada üzerinde düşünmemiz gereken husus şudur: İnsan, nefsinin her arzusunu ihtiyaç zannederse hiçbir zaman doyuma ulaşamaz.
İslâm’ın kanaat anlayışı, insanı üretmekten, çalışmaktan ve ilerlemekten alıkoymak değildir. Kanaat, insanın meşru yollarla daha fazlasını kazanmasına engel olmadan, sahip oldukları karşısında şükür ve ölçü bilincini korumasıdır.
Çünkü insanın ihtiyacı bitmeyebilir; fakat nefsinin her isteğini karşılamak zorunda değildir.
İnsan yalnızca sahip olmakla dünyaya bağlanmaz; sahip olduklarını kaybetmekten korkarak da dünyaya esir olabilir.
Malını kaybetmekten korkar, makamını kaybetmekten korkar, itibarını kaybetmekten korkar, alıştığı konforu kaybetmekten korkar. Zamanla bu korkular, insanın kararlarını ve davranışlarını yönetmeye başlar.
Hakkı söylemesi gerektiğinde susar; çünkü makamını kaybetmek istemez. Adaletli davranması gerektiğinde geri adım atar; çünkü menfaatinin zarar görmesinden korkar. Helal ve haram konusunda taviz verir; çünkü kazancının azalmasını istemez.
Böylece insan, korumaya çalıştığı nimetlerin uğruna kendi şahsiyetini ve kulluk sorumluluğunu zedelemeye başlar.
Rabbimiz şöyle buyurur:
وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا
“Malı da pek çok seviyorsunuz.” (Fecr, 89/20)
Mal sevgisi, insanın fıtratında bulunan bir eğilimdir. Ancak bu sevgi, Allah’a itaatin ve ahlâkî sorumluluğun önüne geçtiğinde insanı tehlikeli bir noktaya sürükler.
Burada önemli olan, insanın korkularını ve bağlandığı şeyleri tanımasıdır. Mümin, nimetlerin kendisine emanet edildiğini bilir. Emanet edilen hiçbir şeyin ebedî olmadığını, asıl güvenin Allah’a dayanmakta bulunduğunu idrak eder.
Dünya nimetlerinden uzaklaşmayı takva, çalışmamayı tevekkül, üretmemeyi kanaat zanneden anlayış da doğru değildir.
İslâm, insanın hayatın içinden çekilmesini değil, hayatın içinde Allah’ın emir ve yasaklarına bağlı kalarak yaşamasını ister.
Rabbimiz şöyle buyurur:
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا
“Allah’ın sana verdiği şeylerde ahiret yurdunu ara; dünyadan da nasibini unutma.” (Kasas, 28/77)
Bu ayet, dünya ve ahiret arasındaki dengenin temel ölçülerinden biridir.
Müslüman çalışacak, üretecek, ticaret yapacak, ilim öğrenecek, teknoloji geliştirecek, ekonomik ve sosyal bakımdan güçlü olmaya gayret edecektir. Ancak bütün bunları yaparken imanını, ahlâkını ve kulluk bilincini kaybetmeyecektir.
Çünkü güç, insanın nefsini büyütmek için değil; adaleti tesis etmek, mazlumu korumak, ihtiyaç sahiplerine destek olmak ve Allah’ın rızasına uygun bir hayat kurmak için kullanılmalıdır.
Müslümanın güçlü olmasıyla dünyaperest olması aynı şey değildir. Zenginlikle hırs, üretmekle tüketim bağımlılığı, makam sahibi olmakla kibir birbirine karıştırılmamalıdır.
Asıl mesele, insanın sahip olduğu imkânları hangi amaçla kullandığıdır.
Modern tüketim kültürü, insanın yalnızca ihtiyaçlarını karşılamayı hedeflemez; aynı zamanda ona sürekli yeni ihtiyaçlar hissettirir.
İnsana, sahip olduğu şeylerin yetersiz olduğu telkin edilir. Daha iyi bir telefon, daha büyük bir ev, daha pahalı bir otomobil, daha gösterişli bir yaşam… Bunlara sahip olursa daha mutlu, daha değerli ve daha saygın olacağı düşüncesi sürekli beslenir.
Böylece insan, kendi hayatını yaşamaktan çok başkalarının hayatına yetişmeye çalışır.
Başkasının evini görür, kendi evinden memnun olmaz. Başkasının arabasını görür, kendi arabasını küçümser. Başkasının imkânlarını görür, kendi nimetlerini fark edemez.
Bu durum, insanın şükür duygusunu zayıflatırken kıyaslama, kıskançlık, tatminsizlik ve gösteriş gibi olumsuz eğilimlerini besler.
İslâm, insanın değerini tüketim kapasitesine bağlayan bu anlayışa karşı çıkar.
Peygamber Efendimiz (S.A.V.) şöyle buyurur:
لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ، وَلَكِنَّ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ
“Zenginlik, malın çokluğuyla değil, gönlün zenginliğiyle olur.” (Buhârî, Rikāk, 15; Müslim, Zekât, 120)
İşte asıl zenginlik budur!
Gönlü zengin olan insan, sahip olduklarının kıymetini bilir. Başkasının nimetine göz dikmez. İhtiyacından fazlasını biriktirmeyi hayatının temel amacı hâline getirmez. Paylaşmaktan korkmaz. Çünkü kendisine verilen nimetlerin bir imtihan olduğunu bilir.
Rabbimiz, dünya hayatının geçiciliğini Kehf suresinde çarpıcı bir örnekle anlatır:
وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ
“Onlara dünya hayatının misalini ver: O, gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki onun sayesinde yeryüzünün bitkileri birbirine karışıp gelişir; fakat sonunda rüzgârların savurduğu kuru bir çerçöp hâline gelir.” (Kehf, 18/45)
Ardından Rabbimiz şöyle buyurur:
الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا
“Mal ve evlatlar dünya hayatının süsüdür. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevap bakımından da ümit bakımından da daha hayırlıdır.” (Kehf, 18/46)
Bu ayetler, insanın sahip olduğu nimetlerle kurması gereken ilişkinin temelini ortaya koyar.
Mal geçicidir, makam geçicidir, güzellik geçicidir, gençlik geçicidir. İnsan bütün bunları bir gün geride bırakacaktır. Fakat Allah rızası için yaptığı iyilikler, ortaya koyduğu güzel ahlâk, yetiştirdiği hayırlı evlatlar ve bıraktığı güzel eserler onun ahiret hayatına uzanan değerlerdir.
Öyleyse insan kendisine şu soruyu sormalıdır:
Ben dünyanın esiri miyim?
Malım benim emrimde mi, yoksa ben mi malımın emrindeyim?
Makamımı adalet için mi kullanıyorum, yoksa makamımı kaybetmemek için adaletten vazgeçiyor muyum?
Kazancım beni Allah’a yaklaştırıyor mu, yoksa Allah’ı ve ahireti unutturuyor mu?
Bu sorulara samimiyetle cevap verebilen insan, kendi iç dünyasını tanımaya ve nefsini terbiye etmeye başlamış demektir.
İnsanın en büyük kaybı, dünyada sahip olduğu şeyleri kaybetmesi değildir. Asıl kayıp, dünyayı kazanmak uğruna imanını, ahlâkını, vicdanını ve Allah’a karşı sorumluluklarını kaybetmesidir.
Ne dünyaya sırtımızı dönüp üretmekten, çalışmaktan ve topluma faydalı olmaktan vazgeçeceğiz ne de dünyayı hayatımızın merkezine koyup ahiretimizi ihmal edeceğiz.
Çalışacağız ama hırsımıza yenilmeyeceğiz. Kazanacağız ama harama bulaşmayacağız. Güçleneceğiz ama kibirlenmeyeceğiz. Sahip olacağız ama paylaşmayı unutmayacağız. Başarılı olacağız ama başarıyı kulluğumuzun önüne geçirmeyeceğiz.
Çünkü mesele, ne kadar çok şeye sahip olduğumuz değil, sahip olduklarımızın bizi nasıl bir insana dönüştürdüğüdür.
Unutmayalım:
Dünya insanın elinde bir nimet, kalbinde bir imtihan, hayatında ise ahirete uzanan bir imkândır.
Dünya elimizde olsun ama kalbimize hükmetmesin. Malımız olsun ama malımızın kölesi olmayalım. Makamımız olsun ama makamımız uğruna hakkı çiğnemeyelim.
Zira insan dünyada her şeyi kazanabilir; fakat Allah’a kulluğunu kaybetmişse gerçekte hiçbir şey kazanmış değildir.
Asıl başarı, dünyayı elde ederken ahireti kaybetmemek; nefis ve şeytanla cihad ederek Rabbine kul kalabilmektir.
Vesselam…