İSLAM’DA ÂDÂB-I MUÂŞERET VE EDEBİN TOPLUMSAL HAYATTAKİ YERİ

İnsan, yaratılışı gereği toplum içerisinde yaşayan bir varlıktır. Huzurlu, güvenli ve sağlıklı bir toplumun inşası ise yalnızca hukuk kurallarıyla değil; aynı zamanda ahlak, nezaket ve karşılıklı saygıyı esas alan davranış ilkeleriyle mümkündür. İslam dini de insanın Rabbine, kendisine, ailesine, komşusuna ve bütün mahlûkata karşı sorumluluklarını belirlerken güzel ahlakı ve edebi hayatın merkezine yerleştirmiştir.

Bu çerçevede toplum hayatında insanların birbirleriyle saygı, nezaket ve anlayış içerisinde yaşamalarını sağlayan görgü kurallarının bütününe âdâb-ı muâşeret denilmektedir. Âdâb-ı muâşeret; insanların günlük hayatın her alanında karşılıklı haklara riayet etmelerini, toplumsal huzuru korumalarını ve kardeşlik bağlarını güçlendirmelerini hedefleyen ahlaki prensipler bütünüdür.

Kelime olarak âdâb-ı muâşeret, “edep” kelimesinin çoğulu olan âdâb ile birlikte yaşamak, iyi geçinmek ve toplumsal ilişki kurmak anlamlarına gelen muâşeret kelimelerinden oluşmakta olup, “birlikte yaşamanın edepleri” anlamını taşımaktadır.

“Edep” kelimesi Arapçada zarafet, nezaket, güzel terbiye, ölçülü davranış ve güzel ahlak gibi anlamlarda kullanılmaktadır. İslam geleneğinde ise edep; insanı yanlış davranışlardan uzaklaştıran, güzel davranışlara yönelten ve kişiyi olgunlaştıran ahlaki bir meleke olarak değerlendirilmiştir.

Seyyid Şerif el-Cürcânî, edebi “İnsanı her türlü hatadan koruyan bilgiyi ve davranış bilincini kazanmak.” şeklinde tarif etmiştir. Bu tarif, edebin yalnızca dış görünüşe ilişkin bir nezaket değil; insanın düşünce, söz ve davranışlarını kuşatan bir ahlak disiplini olduğunu göstermektedir.

Edep, insanı insan yapan en temel vasıflardan biridir. İnsanı diğer canlılardan ayıran en önemli özelliklerden biri de edep sahibi olmasıdır. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’in müminlere öğrettiği ahlaki ilkeler baştan sona bir edep eğitimidir. İslam medeniyetinde ilim kadar edebe de önem verilmiş, hatta birçok âlim, “Edep ilimden önce gelir.” anlayışını benimsemiştir.

Merhum Ahmed Hamdi Akseki ise edebi, “İnsanın her konuda haddini bilmesi ve sınırlarını aşmaması.” şeklinde açıklamıştır. Gerçekten de İslam ahlakında edep; Allah’ın koyduğu ölçülere riayet etmek, insanların haklarına saygı göstermek ve her davranışta ölçülü olmaktır. Edep sahibi kimse kibirden, kırıcı sözlerden, haksızlıktan ve aşırılıktan uzak durur; tevazu, nezaket ve güzel muamele ile hareket eder.

Osmanlı irfan geleneğinde edep, insanın en kıymetli ziyneti olarak görülmüştür. Bu anlayış, dilden dile aktarılan şu hikmetli beyitte ne güzel dile getirilmiştir:

Edep bir tâc imiş nûr-i Hudâ’dan,
Giy ol tâcı, emîn ol her belâdan

Bu veciz ifade, edebi Allah Teâlâ’nın kuluna lütfettiği mânevî bir taç olarak tasvir etmektedir. Nasıl ki taç sahibine vakar ve itibar kazandırırsa, edep de insana şeref, haysiyet ve güzellik kazandırır. Edep ile süslenen bir mümin diliyle incitmez, eliyle zarar vermez, bakışıyla rahatsız etmez, hâliyle güven verir. Çünkü o, her an Allah’ın huzurunda bulunduğunun bilinciyle yaşar. Bu sebeple İslam medeniyetinde ilim, ibadet, aile hayatı, ticaret, komşuluk ve bütün sosyal münasebetler edep üzerine bina edilmiştir.

Yüce Rabbimiz şöyle buyurmaktadır:

“Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve yakınlara yardım etmeyi emreder; hayâsızlığı, kötülüğü ve azgınlığı yasaklar. O, düşünüp tutasınız diye size öğüt veriyor.” (Nahl, 16/90)

Sevgili Peygamberimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) de güzel ahlakın dinin özü olduğunu şu hadis-i şerifleriyle ifade etmiştir:

“Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.” (Muvatta, Hüsnü’l-Hulk, 8)

Bir başka hadis-i şerifte ise şöyle buyurmuştur:

“Müminlerin iman bakımından en olgunu, ahlakı en güzel olanıdır.” (Tirmizî, Radâ’, 11)

Bu itibarla âdâb-ı muâşeret yalnızca sosyal nezaket kurallarından ibaret değildir. Selam vermek, izin istemek, büyükleri saymak, küçüklere merhamet etmek, komşuluk hukukuna riayet etmek, emanete sahip çıkmak, sözünde durmak, israftan kaçınmak, çevreyi temiz tutmak, trafikte başkalarının hakkına saygı göstermek ve kamu malını korumak da İslam’ın öğrettiği edep anlayışının birer yansımasıdır.

Her toplumun örf ve geleneklerine göre şekillenen bazı görgü kuralları bulunmakla birlikte, İslam’ın belirlediği temel ahlak ilkeleri evrenseldir. Bir örf veya gelenek, dinin temel hükümlerine aykırı olmadığı sürece toplumsal hayatın zenginliği olarak değerlendirilebilir. Ancak insan onurunu zedeleyen, adaleti ve hakkaniyeti ihlal eden uygulamaların örf adı altında meşrulaştırılması doğru değildir.

Bugün aile hayatında yaşanan kırılmaların, komşuluk ilişkilerindeki zayıflamanın, sosyal medyadaki hakaret ve linç kültürünün, trafikte artan tahammülsüzlüğün ve kamu malına karşı duyarsızlığın temel sebeplerinden biri de edep ve âdâb-ı muâşeret anlayışının ihmal edilmesidir. Oysa edep yalnızca ferdî bir fazilet değil; aynı zamanda toplumu ayakta tutan görünmez bir harçtır. Kanunların sağlayamadığı birçok huzuru, vicdanlara yerleşmiş bir edep anlayışı sağlayabilir.

Sonuç olarak âdâb-ı muâşeret, bireyin şahsiyetini olgunlaştıran, aileyi güçlendiren ve toplumsal huzuru tesis eden önemli bir ahlak disiplinidir. Müslüman yalnızca ibadetlerinde değil; konuşmasında, oturup kalkmasında, alışverişinde, aile hayatında ve bütün sosyal ilişkilerinde de İslam’ın öğrettiği edep ve nezaket ölçülerini gözetmekle yükümlüdür. Zira güzel ahlak, müminin en kıymetli sermayelerinden biridir. Edebin hâkim olduğu toplumlarda güven kökleşir, sevgi çoğalır, kardeşlik kuvvetlenir ve insanlar birbirlerine rahmet vesilesi olurlar. Bu sebeple her Müslüman, hayatının her alanını Kur’an ve Sünnet’in edep ölçüleriyle güzelleştirmeye gayret etmeli; hem kendisi hem de toplum için hayırlı bir örnek olmalıdır.

Kadir Bekil

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube