islami haberdini haberortadoğu haberleriislam coğrafyası
DOLAR
50,3924
EURO
55,5606
ALTIN
6.243,97
BIST
11.808,77
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul
Az Bulutlu
15°C
İstanbul
15°C
Az Bulutlu
Salı Hafif Yağmurlu
16°C
Çarşamba Çok Bulutlu
19°C
Perşembe Hafif Yağmurlu
19°C
Cuma Yağmurlu
21°C

İTAAT, ELEŞTİRİ VE ÖZGÜRLÜK: MODERN DÜNYADA İTAAT KAVRAMININ YENİDEN DÜŞÜNÜLMESİ

İTAAT, ELEŞTİRİ VE ÖZGÜRLÜK: MODERN DÜNYADA İTAAT KAVRAMININ YENİDEN DÜŞÜNÜLMESİ

İTAAT, ELEŞTİRİ VE ÖZGÜRLÜK: MODERN DÜNYADA İTAAT KAVRAMININ YENİDEN DÜŞÜNÜLMESİ

Modern dünyanın temel kazanımlarından biri, insanın otorite karşısındaki konumunun yeniden tanımlanmasıdır. Geleneksel toplumlarda siyasal, dinî ve toplumsal otoritelerin sorgulanmadan kabul edilmesi çoğu zaman düzenin doğal bir unsuru olarak görülürken, modern düşünce insanın sorgulama, eleştirme, itiraz etme ve kendi aklıyla karar verme hakkını öne çıkarmıştır. Aydınlanma ile birlikte bireyin özerkliği, özgürlüğü ve eleştirel aklı, meşru düşüncenin temel ölçütlerinden biri hâline gelmiştir.

Bu dönüşümün doğal sonuçlarından biri de itaat kavramının şüpheyle karşılanmasıdır. Çünkü modern bilinç açısından itaat, çoğu zaman bireyin kendi aklını askıya alması, otoritenin kararını sorgulamadan kabul etmesi ve sorumluluğunu başka bir iradeye devretmesi şeklinde anlaşılmıştır. Özellikle savaşlar, totaliter rejimler, soykırımlar ve kitlesel şiddet deneyimleri, “emir aldım” gerekçesinin ahlaki sorumluluğu ortadan kaldırmadığını açık biçimde göstermiştir.

Buradan hareketle şu soru ortaya çıkar: İtaat gerçekten her durumda özgürlüğün ve eleştirel düşüncenin karşıtı mıdır? Bu soruya verilecek cevap, öncelikle “itaat” edilen otoritenin niteliğine bağlıdır.

1. Her İtaat Aynı Değildir

Modern eleştirinin önemli bir haklılık payı vardır: Ahlaki yanılabilirliği bulunan bir insanın emrine koşulsuz itaat etmek tehlikelidir. Çünkü insan yanılabilir. Bilgisi eksik olabilir, çıkarlarının etkisinde kalabilir, öfke veya korkuyla hareket edebilir, gücünü kötüye kullanabilir ve hatta bilerek kötülük yapabilir. Dolayısıyla herhangi bir beşerî otoritenin emri, sırf otorite tarafından verilmiş olması nedeniyle ahlaki olarak doğru kabul edilemez.

Burada eleştirel akıl vazgeçilmezdir. Bir devlet başkanı, hâkim, öğretmen, din âlimi, baba, komutan veya herhangi bir toplumsal otorite insan olduğu sürece yanılabilirlik alanının içindedir. Onun emri ile hakikatin kendisi arasında özdeşlik kurulamaz.

Bu nedenle yanılabilir bir insanın emrine itaat, her zaman ahlaki ve epistemik bir değerlendirmeye açıktır. Burada itaatten önce şu sorular sorulmalıdır:

Emri veren kimdir? Emrin dayandığı bilgi güvenilir midir? Emir ahlaki açıdan meşru mudur?

Emir başkasına haksızlık ediyor mu? Emri yerine getirmek kişinin ahlaki sorumluluğunu ortadan kaldırır mı? Otorite, sahip olduğu gücü kötüye kullanıyor olabilir mi? Bu soruların sorulması itaatsizlik kültürü değil, ahlaki sorumluluk kültürüdür.

2. Fakat Buradan “Her Türlü İtaat Yanlıştır” Sonucu Çıkmaz

Modern eleştirinin zaman zaman yaptığı problemli sıçrama burada ortaya çıkar. Beşerî otoriteye yönelik eleştirinin haklılığından hareketle otorite fikrinin kendisini reddetmek, başka bir iddiadır. Çünkü “İnsanların emirleri sorgulanmalıdır” önermesi ile “Hiçbir emre itaat edilmemelidir” önermesi aynı şey değildir. Daha da önemlisi, İslam’ın Allah’a itaat kavramı, insan otoritesine itaati savunan bir teoriyle aynı epistemik kategoride değildir.

İslam açısından Allah, insan gibi yanılabilir bir ahlaki özne değildir. Dolayısıyla Allah’ın emri ile insanın emri arasında kategorik bir ayrım bulunur. İnsan için “Bu emir doğru mu?” sorusu anlamlıdır; çünkü emri veren insan yanılabilir. Allah hakkında ise İslam’ın teolojik öncülü farklıdır: Allah mutlak bilgiye sahiptir, mutlak adildir ve hakikatin kaynağıdır. Bu nedenle Allah’ın emri, beşerî bir yöneticinin emriyle aynı düzlemde değerlendirilemez.

Burada asıl mesele, itaatin varlığı değil, itaat edilen otoritenin ontolojik ve ahlaki statüsüdür.

3. Eleştirinin Kendisi de Bir Ön Kabule Dayanır

Modern düşüncenin “Her otorite sorgulanmalıdır” ilkesi ilk bakışta son derece özgürleştirici görünür. Ancak felsefi açıdan şu soru sorulabilir: Her şeyi sorgulamak gerektiğini söyleyen ilkenin kendisi sorgulanabilir mi? Eğer cevap evetse, o zaman “otorite mutlaka reddedilmelidir” düşüncesi de mutlak bir dogmaya dönüştürülemez.

Burada daha incelikli bir ayrım yapmak gerekir. Eleştirel düşünce, hakikatin hiçbir otoritesi olamaz demek değildir. Eleştirel düşünce daha ziyade şunu söylemelidir: “Yanılabilir olanın iddiası, yanılmaz olanın iddiası gibi kabul edilemez.”

Bu ayrım son derece önemlidir. Çünkü eleştirellik aslında her şeye karşı çıkmak değildir. Eleştirellik, hangi iddianın hangi gerekçeyle kabul edilmesi gerektiğini araştırmaktır. Dolayısıyla eleştirel düşünce ile itaat zorunlu olarak birbirinin düşmanı değildir.

4. İslam’da Sorun “İtaat” Değil, İtaatin Sınırıdır

İslam düşüncesinde dikkat çekici olan noktalardan biri, itaat kavramının mutlak ve sınırsız bir beşerî itaate dönüştürülmemesidir. Kur’an’daki “Allah’a itaat edin, Resûl’e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine…” şeklindeki emir, aynı zamanda önemli bir hiyerarşi kurar. Daha da önemlisi, anlaşmazlık durumunda meselenin Allah’a ve Resûl’e götürülmesi istenir. Burada emir veren insanın Allah ile aynı düzeyde bir otorite olmadığı ortaya çıkar.

Başka bir ifadeyle, İslam’ın klasik otorite anlayışında insanın otoritesi türevsel ve sınırlıdır; mutlak değildir. Bu nedenle İslam geleneğinde “Allah’a isyan olan yerde kula itaat yoktur” şeklinde ifade edilen ilke önemlidir. Bu ilke, aslında modern dönemde savunulan temel bir ahlaki fikre oldukça yakındır: Hiçbir beşerî otorite, ahlaki sorumluluğun üzerine çıkamaz. Bir yönetici, “Ben emrettim” diyerek kötülüğü iyiliğe dönüştüremez. Bir komutan, “Emir böyleydi” diyerek cinayeti ahlaken meşru hâle getiremez. Bir din âlimi, “Ben söyledim” diyerek yanlış bir hükmü hakikat hâline getiremez. Çünkü beşerî otoritenin üzerinde bir ahlaki ölçü bulunmaktadır.

5. Asıl Problem: İnsan ile Tanrı’nın Aynı Kategoriye Konulması

Burada modern eleştirinin İslam’a yönelttiği bazı eleştiriler açısından kritik bir felsefi ayrım ortaya çıkmaktadır. Eğer “itaat” kelimesini yalnızca insanî otoriteler bağlamında tanımlarsak, itaat gerçekten de özgürlüğün karşıtı olarak görülebilir. Fakat İslam’ın Allah’a itaat anlayışı farklı bir iddiaya dayanır.

İslam’a göre insan, Allah’a itaat ettiğinde başka bir insanın iradesine teslim olmamaktadır. Tam tersine, insanın kendi sınırlı arzu ve tutkularının, toplumsal baskıların, ekonomik çıkarların ve beşerî iktidarların kölesi olmaktan kurtulması söz konusudur.

Bu açıdan İslami düşüncede paradoksal bir özgürlük anlayışı ortaya çıkar: İnsan Allah’a kulluk ederek başka her şeye kulluktan özgürleşir. Bu, modern özgürlük düşüncesiyle doğrudan karşılaştırılabilecek güçlü bir tezdir.

Modern düşünce özgürlüğü çoğu zaman “başkasının iradesine tabi olmamak” şeklinde tanımlarken, İslami düşünce daha ileri bir soru sorar: İnsan hiçbir şeye tabi değilse gerçekten özgür müdür, yoksa bu durumda arzularının, korkularının, toplumun ve iktidarın tabiiyetine mi girer? Dolayısıyla tartışma “itaat mi, özgürlük mü?” biçiminde değil, “kime itaat, neden itaat ve hangi otoriteye karşı?” biçiminde kurulmalıdır.

6. İnsan Kendi Özgürlüğünün de Kölesi Olabilir

Burada modern bireyciliğe yönelik önemli bir eleştiri geliştirilebilir. İnsanın bütün otoritelerden kurtulması onun otomatik olarak özgürleştiği anlamına gelmez. İnsan; arzularının, tüketim kültürünün, sosyal medyanın, statü arzusunun, toplumun beğenisinin, ekonomik çıkarların, kalabalığın kanaatlerinin etkisi altında yaşayabilir. Böyle bir insan kendisini “özgür” zannedebilir; fakat davranışlarını gerçekte kendisi mi belirlemektedir?

Bu açıdan itaat etmeyen insan ile özgür insan aynı kişi değildir. Bir insan hiçbir otoriteye itaat etmiyor olabilir; fakat tutkularının ve arzularının kölesi olabilir. Buna karşılık İslami anlayışta Allah’a itaat, insanın kendisini bütünüyle başka bir insanın iradesine teslim etmesi değil, kendisi üzerinde nihai otorite iddiasında bulunan nefsin ve beşerî güçlerin sınırlandırılmasıdır.

7. “Eleştiri ve İtaat Bir Arada Bulunamaz” Önermesi Neden Sorunludur?

Bu önermenin içinde gizli bir varsayım vardır: Bir şeye itaat ediyorsanız onu sorgulamıyorsunuzdur. Oysa bu zorunlu olarak doğru değildir. Bir insan bir ilkeyi sorgulayarak kabul edebilir. Hatta gerçek anlamda bilinçli itaat, kör itaatten tam da bu noktada ayrılır.

Kör itaat: “Emredildi, o hâlde doğrudur.” der.

Bilinçli itaat ise: “Bunun doğru olduğuna inandığım için itaat ediyorum.” der.

İkisi arasında ciddi bir epistemik fark vardır. Bu nedenle itaatin niteliği, onun eleştiriyle ilişkisini belirler. Yanılabilir bir insana körü körüne itaat etmek ahlaki açıdan problemli olabilir. Fakat kişinin hakikat olduğuna inandığı ilkeye bilinçli olarak bağlı kalması, eleştirel düşüncenin yokluğu anlamına gelmez.

8. Fakat Burada Çok Önemli Bir Epistemolojik Problem Vardır

Bu noktada şöyle bir eleştiriyle karşılaşmak mümkündür: “Allah’ın emrinin hakikat olduğunu kim belirleyecek?” İşte mesele burada yeniden insan dünyasına döner. Çünkü Allah’ın yanılmaz olduğunu kabul etmek başka şeydir; “Ben Allah’ın ne istediğini kesin olarak biliyorum” demek başka şeydir. Bu ayrım ihmal edilirse, insan kendi yorumunu Allah’ın mutlak iradesiyle özdeşleştirebilir. İşte dinî otoritenin en büyük tehlikelerinden biri burada ortaya çıkar.

Bir âlim, cemaat lideri, devlet yöneticisi veya herhangi bir dinî otorite: “Bu Allah’ın emridir, dolayısıyla bana itaat etmelisin.” dediğinde, aslında iki farklı şeyi birbirine karıştırma riski taşır: İlahi otorite ile kendi yorumunu.

Bu nedenle İslam açısından da eleştirel düşünce ortadan kaldırılamaz. Tam tersine, Allah’ın mutlak otoritesi kabul edildiği ölçüde insanların Allah adına konuşma iddialarının daha dikkatli incelenmesi gerekir. Burada çok güçlü bir sonuç ortaya çıkar: Allah’a mutlak itaat, insanın Allah adına konuşan her insana mutlak itaat etmesini gerektirmez. Hatta bunun tam tersi söylenebilir: Allah’ın mutlak otoritesini kabul etmek, beşerî otoritelerin mutlaklaştırılmasına karşı bir sınır oluşturur.

9. İtaat ve Özgürlüğü Karşıt Kavramlar Olarak Değil, Farklı Düzlemler Olarak Düşünmek

Bu nedenle meseleyi basitçe “itaat özgürlüğe karşıdır” şeklinde kurmak yerine üç düzeyde düşünmek daha sağlıklıdır:

Birinci düzey: Mutlak otorite. İslam’ın teolojik çerçevesinde Allah’ın otoritesi mutlak ve yanılmazdır. Buradaki itaat, beşerî otoriteye itaate indirgenemez.

İkinci düzey: Beşerî otorite. İnsanlar yanılabilir oldukları için onların otoritesi sınırlıdır. Dolayısıyla emirleri ahlaki ve epistemik açıdan değerlendirilebilir.

Üçüncü düzey: Bireyin kendi iradesi. Birey hem otoriteyi hem de kendi arzularını eleştirebilmelidir. Çünkü özgürlük yalnızca dış otoriteden kurtulmak değil, insanın kendi içindeki tahakküm biçimlerini de fark etmesidir.

Bu üç düzeyi birbirinden ayırmadığımızda, Allah’a itaat ile bir diktatöre itaati aynı kavram altında değerlendirmek gibi ciddi bir kategori hatasına düşeriz.

Sonuç: Sorun İtaat Değil, Yanlış Otoriteye İtaattir

Modern dünyanın bize öğrettiği önemli derslerden biri şudur: İnsanların emirleri sorgulanmalıdır. Tarih, bunun ne kadar önemli olduğunu göstermiştir. Soykırımlar, savaşlar, baskıcı rejimler ve kitlesel zulümler, “emir aldım” gerekçesinin ahlaki sorumluluğu ortadan kaldırmadığını göstermiştir. Fakat buradan şu sonucu çıkarmak zorunda değiliz: “O hâlde her türlü itaat özgürlüğe aykırıdır.” Daha güçlü bir sonuç şudur: Yanılabilir insana itaat, hiçbir zaman mutlaklaştırılamaz. Hakikat ile insanın yorumu birbirinden ayrılmalıdır.

İslam’ın Allah’a itaat anlayışı ise bu beşerî itaat kategorisiyle aynı değildir. Çünkü burada itaat edilen varlık, İslam’ın kendi teolojik öncülleri içerisinde, mutlak bilgi ve mutlak ahlakla nitelenen Tanrı’dır. Fakat bu kabul, insanın eleştirel düşünmesini ortadan kaldırmaz. Çünkü asıl epistemolojik sorun şurada devam eder: İlahi olan nedir ve insanın yorumu nedir? Dolayısıyla İslam açısından eleştirel düşüncenin asıl görevi Allah’ın mutlak otoritesini yargılamak değil, insanların kendi sınırlı yorumlarını mutlak hakikat gibi sunmalarını engellemektir.

Prof. Dr. Yavuz Köktaş

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube

 

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.