MEZHEPLER: NEDEN VAZ GEÇİLMEZ BİR İHTİYAÇTIR?

FIKHİ/AMELİ MEZHEPLER: NEDEN VAZ GEÇİLMEZ BİR İHTİYAÇTIR?

Eğer bilmiyorsanız ilim sahiplerine sorun (Nahl/43)

Arapçada “mezhep”; gidilen yol, benimsenen görüş anlamındadır. İslam’da ise mecazî anlamda kullanılmıştır. Mezhep; dinin aslî veya fer‘î hükümlerinin dayandığı delilleri bulmakta ve bunlardan hüküm çıkarıp yorumlamakta otorite sayılan âlimlerin ortaya koyduğu görüşlerin tamamı veya belirledikleri sistemdir. İslam âlimleri, genelde dinin aslî meseleleri ile ilgili oluşan görüşlere mezhep yerine “fırka” ismini uygun görmüşlerdir ki en doğru olanı da budur.

Bu makalede, İslam dünyasındaki itikadî fırkalardan ziyade, fıkhî ve amelî konularda ortaya çıkan mezhep olgusunu ele alacağız. Yazımızın odak noktası; müctehid âlimlerin, Kur’an ve Sünnet’i belirli bir yöntemle (usûl) yorumlayarak ortaya koydukları içtihatların oluşturduğu fıkhî/amelî mezheplerin gerekliliği olacak.

Günümüzde sıkça tartışılan ve zihinleri meşgul eden şu temel sorulara cevap arayacağız:
Mezheplere gerçekten ihtiyaç var mıdır?
Mezhepler olmasaydı ne gibi durumlarla karşılaşırdık?
Ümmetin bölünmesinde mezheplerin rolü nedir?
Kur’an-ı Kerim’de mezheplerden söz edilir mi?
Hz. Peygamber’in (s.a.v.) bir mezhebi var mıydı?
Amacımız, bu kadim kurumun işlevini ve İslam toplumu için taşıdığı pratik değeri anlaşılır bir şekilde ortaya koymaktır.

İslam evrensel bir dindir ve onun temel kaynağı olan Kur’an da evrensel bir kitaptır. Kur’an ve Sünnet yalnızca belirli bir coğrafyaya, topluluğa veya zaman dilimine değil; tüm milletlere, her coğrafyaya ve bütün çağlara hitap eder.

Hayat durağan değil, dinamiktir; sürekli değişir ve dönüşür. Koşullar ve olaylar sık sık farklılık gösterir. Buna karşın, dinî metinler (nasslar) ise sınırlı sayıdadır. Bu yüzden, bu metinleri doğru anlamak gerekir. Genel olarak nasslar, istisna dışında, kapalı ve birden fazla anlama gelebilecek niteliktedir. Eğer nasslar her şeyi aşırı derecede açık bir şekilde anlatsaydı, evrensellik özelliklerini kaybederlerdi. Çünkü sonraki dönemlerde ortaya çıkacak yeni meselelere cevap veremez, yalnızca indiği döneme hapsolmuş kalırlardı.

Mezhepler konusunda bilmemiz gereken en önemli nokta şudur: Mezhepler, dinde izlenen bir yoldur, bir kolaylıktır. Âlimlerin belirli yöntemlerle nasslardan çıkardıkları hükümlerdir (içtihattır). Yoksa mezhepler dinin kendisi değildir. Aslında fıkhî/amelî mezhepler, dinde kaos, kargaşa ve ayrılığın önünde duran en büyük engellerdir. Onlar, hayatın akışına uyum sağlayan, dini yaşamayı kolaylaştıran ve onu evrensel kılan yol ve yöntemler bütünüdür. Mezhepler fer‘î meselelerde içtihat eder, aslî meselelerde içtihat etmez. Örneğin; namaz, oruç gibi ibadetlerin aslında değil, evlenme-boşanma, yiyeceklerde nasslarda kesin haram kılınan domuz etinin haramlığı, içkinin haramlığı, kız kardeşle evliliğin yasak oluşu gibi meselelerde değil, sadece fer‘î meselelerde içtihat ederler.

“Kur’an varken, Sünnet varken mezheplere ne gerek var?” şeklindeki bir soru, mezhep kavramının doğru anlaşılmamasından kaynaklanır. Bu soru teoride doğruymuş gibi görünse de pratikte geçerli değildir. Aslına bakılırsa, mezheplerin varlığına yöneltilen tüm sorular, mezhebin ne olduğunu tam olarak bilmemekten ileri gelmektedir.
Mezhepler, aslında Kur’an ve sünnette yer alan bazı hükümlerin doğası gereği kapalı veya yoruma açık olmasından doğmuştur. Bunun başlıca sebebi, Arap dilinin zengin ve incelikli yapısıdır. Bir kelimenin birden fazla anlama gelmesi, bazı ifadelerin müteşabih (farklı yorumlara açık) olması, ya da cümlenin emir, teşvik, kinaye gibi farklı üsluplarla kurulması, anlamı netleştirmek için belirli ilmî kurallara dayalı yorumları gerekli kılmıştır.

Örnek olarak, abdestin bozulma şartlarından biri sayılan “kadınlara dokunmak” meselesini ele alalım. Mâide Suresi 6. ayette geçen “أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ” (veya kadınlara dokunduysanız) ifadesindeki “lems” kelimesi, dilde hem fiziksel teması hem de cinsel ilişkiyi karşılayabilecek bir genişliğe sahiptir. Tıpkı Türkçede “dokunmak” fiilinin de benzer şekilde mecazî ve gerçek anlamlar taşıyabilmesi gibi. İşte mezhep imamları, bu gibi müphem ifadeleri, Kur’an’ın bütünlüğü, sünnetin açıklamaları ve Arap dilinin kuralları çerçevesinde yorumlayarak netleştirmişlerdir. Yoksa onlar, nasslara aykırı yeni hükümler icat etmemiş, sadece kapalı olanı usûlüne uygun olarak açıklamışlardır.

Bir de hadislerden örnek verelim: “Kim ikindi namazını terk ederse, ameli boşa gitmiş olur.” (Buhârî)
Bu ifadeyi ilk bakışta mutlak ve genel anlayan biri, ikindiyi kılmayanın tüm iyiliklerinin silineceğini düşünebilir. Ancak âlimler, buradaki “amelin boşa gitmesi” ifadesinin, namazın düşürülemeyecek kadar önemli olduğunu vurgulayan bir kinaye (edebî bir anlatım) olduğunu belirtmişlerdir. Yani, hükmü Kur’an ve sünnet bütünlüğü içinde, dilin inceliklerine uygun şekilde yorumlamışlardır.

“Kur’an’da mezhep var mıdır?” veya “Hz. Peygamber’in mezhebi neydi?” gibi sorular, tarihsel bir yanılgıyı (anakronizm) barındırır. Zira mezhep, Kur’an ve sünnette var olan bir kurum değil, bu iki ana kaynaktan hüküm çıkarma (içtihat) faaliyetinin sistemleşmiş halidir. Tıpkı “Suyu ne ıslatır?” veya “Güneşi ne aydınlatır?” diye sormanın anlamsız olması gibi, kaynağını doğrudan vahiyden alan bir hüküm sisteminin varlığını sorgulamak da benzer bir çıkmazdır. Bu tür sorular, mezhebin ne olduğu ve nasıl oluştuğu konusundaki temel bir bilgi eksikliğinden kaynaklanır.
Peki amelî/fıkhî mezhepler neden gereklidir?

Mezhepler, dinî hayatı mümkün kılan ve koruyan birer ilmî çerçevedir. İşlevlerini şöyle özetleyebiliriz:

Anlaşılırlık ve Kolaylık: Dinin hayata geçirilmesini standartlaştırır ve herkesin kendi başına yorum yapma karmaşasına düşmesini önler. Mezhep olmasaydı, her Müslüman her konuda ilk kaynaklardan hüküm çıkarmak zorunda kalır, bu da dinî hayatı neredeyse imkânsız kılardı.
Birlik ve Beraberlik: Mezhepler, görünürde bir çeşitlilik gibi dursa da aslında ümmetin birliğini koruyan kurumlardır. Alternatif, herkesin kendi anlayışını “din” olarak benimsemesi ve Müslüman sayısı kadar farklı görüşün ortaya çıkmasıdır. Bu durum, orucun, namaz vakitlerinin hatta en temel ibadetlerin bile kişiden kişiye değiştiği bir kaosa ve ümmet bilincinin parçalanmasına yol açar.

İlmî Disiplin ve Güven: Mezhepler, keyfî yorumların önüne geçer. Köklü bir birikim, tutarlı bir metodoloji ve silsileyle gelen bir ilim geleneği sunar. Bu da Müslümana, “Bu konuda güvenilir görüş nedir?” sorusuna net, araştırılmış ve güvenilir bir cevap bulma imkânı sağlar.

Mezhepsizlik: Teoride Cazip, Pratikte İmkânsız

“Doğrudan Kur’an ve sünnete dönelim, aradaki mezhepleri aradan kaldıralım” fikri ilk bakışta cazip gelebilir. Ancak bu, pratikte “herkesin kendi mezhebini kurması” anlamına gelir. Nitekim İslam ilim geleneğinin önemli isimleri olan İmam Gazzâlî ve İmam Rabbânî gibi âlimler, bu durumu “Mezhepsizlik dinsizliğe köprüdür” sözüyle ifade etmişlerdir.

Çağdaş âlimlerden Said Ramazan el-Bûtî de mezhepsizlik hareketini “İslam şeriatını tehdit eden en tehlikeli bid‘at” olarak nitelemiştir. Bu uyarılar, mezhepsizliğin teorik bir özgürlük vaadiyle başlayıp, pratikte dini otoriteyi, birliği ve ilmi disiplini tahrip eden bir sonuca varabileceğine işaret eder.

M.Emin CAN

YAZARIMIZ  “M.Emin CAN’IN”  DİĞER  YAZILARINA  ULAŞMAK  İÇİN  BURAYA  ”TIKLAYINIZ”