Şiî-Sünnî Yakınlaşmasının Fiilî Tahakkuku

Şiî-Sünnî Yakınlaşmasının Fiilî Tahakkuku

Tarih, İnanç ve Siyaset Işığında Gerçekçi Bir Yaklaşım

Özet

Ehl-i Sünnet ile Şiîlik arasındaki ayrılık, İslâm ümmetinin en köklü ve en derin yaralarından biridir. Bu ayrılık yalnızca itikadî bir içtihat farkı değildir; tarih boyunca siyasî iktidar mücadeleleri, sosyal çekişmeler ve güç hesaplarıyla şekillenmiş karmaşık bir olgudur¹.

Günümüzde “mezhepler arası yakınlaşma” (taqrîb) adıyla yapılan çağrılar, yüzeyde iyi niyetli görünse de çoğu zaman gerçekçi bir zemine dayanmaz; bu sebeple geçici ve etkisiz kalır².

Osmanlı’nın son büyük âlimlerinden Muhammed Zâhid el-Kevserî (ö. 1952), meseleyi son derece açık bir şekilde ortaya koymuştur: Gerçek yakınlaşma, karşılıklı ithamlar veya yapay diyalog toplantılarıyla değil; her mezhebin kendi içindeki aşırılıkları ve yanlışları samimiyetle düzeltmesiyle kendiliğinden gerçekleşir³.

Bu makale, Kevserî’nin bu isabetli ölçüsünü esas alarak şu üç başlığı ele almaktadır:
1. Tarihî tecrübeler
2. Güncel siyasî dinamikler
3. Fiilî yakınlaşmanın vazgeçilmez esasları

Sonuç olarak ortaya konulan temel gerçek şudur: Samimi iç ıslah, zorlamayla kurulan birlikteliklerden çok daha kalıcı ve tesirlidir⁴.

Giriş

Ayrılık mı, Birlik mi? Gerçekçi Bir Okuma

İslâm tarihinde ortaya çıkan bütün ayrılıkları aynı mahiyette görmek doğru değildir.

Ehl-i Sünnet içindeki mezhep farklılıkları, aynı kaynaklara (Kur’ân, Sünnet, icmâ ve kıyâs) bağlı âlimlerin içtihatlarından doğmuş; bu farklılık ümmet için rahmet ve ilmî zenginlik sayılmıştır⁵.

Buna karşılık Ehl-i Sünnet dışında ortaya çıkan bazı fırkaların -özellikle Şiîliğin- teşekkülünde ilmî içtihat çoğu zaman ikinci planda kalmış; siyasî hedefler, iktidar mücadeleleri ve tarihî husumetler belirleyici rol oynamıştır⁶.

Bu sebeple Ehl-i Sünnet ile Şiîlik arasındaki ihtilaf, ilk fitne hadiselerinden itibaren yalnızca itikadî değil; aynı zamanda siyasî ve sosyal boyutlar da kazanmıştır. Bu boyutların etkisi günümüzde de devam etmektedir.

Bugün dile getirilen “mezhepler arası diyalog” ve “yakınlaşma” çağrıları, eğer tarihî gerçekleri ve güncel siyasî hesapları göz ardı ederse, kalıcı bir netice doğuramaz; yalnızca geçici ve sathi bir söylem olarak kalır⁷.

Kevserî bu hususta şu kesin ölçüyü ortaya koyar:

“Yakınlaşma, karşılıklı itham ve nasihatle değil; her grubun kendi önderleri eliyle içindeki ifrat ve tefriti düzeltmesiyle gerçekleşir.”⁸

Bu yaklaşım hem gerçekçi hem de İslâm’ın adalet ve samimiyet esaslarıyla bütünüyle uyumludur⁹.

Tarihî Tecrübe

Mezhep Ayrılığının Siyasî Boyutu

Ehl-i Sünnet ile Şiîlik arasındaki ayrılık, başlangıçta Hz. Ali’nin hilâfeti meselesi etrafında yoğunlaşmış; ancak kısa sürede siyasî bir iddia ve iktidar projesine dönüşmüştür¹⁰.

Özellikle Safevîler döneminde İran’da Şiîliğin devlet mezhebi ilan edilmesi, bu dönüşümü daha da belirgin hâle getirmiştir. Böylece Şiîlik yalnızca bir inanç sistemi olmaktan çıkmış; aynı zamanda siyasî kimlik ve yayılma aracı hâline gelmiştir¹¹.

Bu tarihî gerçek, mezhep tartışmalarının çoğu zaman salt ilmî münakaşa olmadığını; iktidar, coğrafya ve güç dengeleriyle iç içe geçtiğini açıkça göstermektedir¹².

Günümüz Bağlamı

İran’ın Rolü ve Mezhep Ekseni

1979 İran İslâm Devrimi, Şiî dünyanın siyasî ve ideolojik merkezini yeniden şekillendirmiştir¹³.

İmam Humeynî’nin geliştirdiği Velâyet-i Fakih doktrini, dinî otorite ile siyasî otoriteyi tek elde toplamış; bu sistem Humeynî’nin vefatından sonra Ayetullah Ali Hamaney tarafından aynı şekilde sürdürülmüştür¹⁴.

İran, Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen’deki Şiî gruplarla kurduğu ilişkileri “direniş ekseni” söylemiyle meşrulaştırmaktadır. Ancak bu bağlar, birçok Sünnî toplum tarafından mezhep temelli nüfuz stratejisi olarak algılanmaktadır¹⁵.

Suriye iç savaşında İran’ın Beşşar Esed rejimine verdiği kapsamlı askerî ve siyasî destek, bölgedeki Sünnî toplumlarda derin yaralar açmıştır¹⁶.

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın çeşitli dönemlerde yaptığı açıklamalar da İran’ın bu politikalarının halk nezdinde ikna edici bulunmadığını açıkça göstermiştir¹⁷.

Bütün bu gelişmeler, Şiî–Sünnî ilişkilerinin yalnızca inanç farkıyla açıklanamayacağını; aynı zamanda güçlü bir jeopolitik rekabet boyutu taşıdığını göstermektedir¹⁸.

Kevserî’nin Öğüdü

İç Islahın Önceliği

Kevserî, mezhepler arası yakınlaşma tartışmalarına son derece berrak bir ölçü getirmiştir¹⁹:

“Eğer Ehl-i Sünnet ile Şiî’yi birbirine yaklaştırmak istiyorsanız, birbirlerine doğrudan nasihat etmeye gerek yoktur.
Her mezhep, kendi âlimleri eliyle kendi cemaatindeki aşırılıkları ve hataları düzeltirse, yakınlaşma kendiliğinden gerçekleşir.”

Bu yaklaşım iki temel ilkeye dayanır:

1. İç ıslahın önceliği
   Her cemaat, kendi içindeki aşırılıkları, bid‘atleri ve hataları samimiyetle düzeltmeli; mensuplarını hak ve itidal yoluna çağırmalıdır²⁰.
2. Zorlama birlikteliklerin zararı
   Dışarıdan dayatılan diyalog girişimleri çoğu zaman samimiyetsiz kalır ve yeni şüphelerin doğmasına sebep olabilir²¹.

Kevserî’nin metodu son derece açıktır:

Önce iç ıslah, ardından tabiî ve kalıcı yakınlaşma.²²

Fiilî Yakınlaşmanın Esasları

Gerçek ve kalıcı bir Şiî-Sünnî yakınlaşması için şu ilkeler vazgeçilmezdir:
1. Hakikati gizlememek – İtikadî ve tarihî farklılıklar inkâr edilmemeli; ilmî ve saygılı bir üslupla açıkça ifade edilmelidir.
2. Adalet ve genellemeden kaçınmak – Bir mezhebin bütün mensuplarını tek bir siyasî çizgiye indirgemek doğru değildir.
3. Ümmet birliğini gözetmek – Farklılıklar düşmanlık sebebi hâline getirilmemeli; ortak tehditler karşısında dayanışma esas alınmalıdır.
4. İç ıslahı merkeze almak – Her cemaat kendi aşırılıklarını düzeltmeli ve mensuplarını Kur’ân ve Sünnet’in itidal çizgisine yönlendirmelidir.

Bu ilkeler hayata geçirildiğinde yakınlaşma, sun‘î toplantılar ve bildirgelerle değil; kalplerin hakka yönelmesiyle fiilen gerçekleşir.

Sonuç

Samimiyet ve Hakikat Temelli Yakınlaşma

Şiî-Sünnî yakınlaşması ne yalnızca sözle ne de zorlamayla kurulan ittifaklarla sağlanabilir..

Tarihî gerçekler, itikadî farklılıklar ve güncel siyasî dengeler birlikte değerlendirildiğinde; hakikate bağlılık, adalet ve iç ıslah esas alındığında ilişkiler sağlam ve samimi bir zemine oturabilir.

Kevserî’nin ortaya koyduğu ölçü bugün de geçerliliğini korumaktadır:

Gerçek yakınlaşma dışarıdan dayatmayla değil, her tarafın önce kendi nefsini ve cemaatini ıslah etmesiyle gerçekleşir.

Bu yol hem İslâmî bir emir hem de tarihî bir zorunluluktur.
Zira ümmetin birliği, ancak kalplerin hakka yönelmesiyle mümkün olur.

Hazırlayan: Ahmet Ziya İbrahimoğu

Dipnotlar
1–4: Kevserî, Makâlâtü’l-Kevserî, s. 148–152 (özellikle “حول فكرة التقريب بين المذاهب”)
5–9: İbn Haldûn, Mukaddime; genel İslâm tarihi kaynakları
10–12: Madelung, The Succession to Muhammad; Newman, Safavid Iran
13–18: Keddie, Modern Iran; Hafeznia, Velâyet-i Fakih; Wehrey, Sectarian Politics; Lister, The Syrian Jihad; Chubin, Iran’s Policy; Erdoğan basın açıklamaları (2012–2019)
19–22: Kevserî, Makâlât, s. 150–152

İSLAMİ HABER “MİRAT”

MİRATYOUTUBE