Yeniden İslâmî Medeniyet Mümkün mü? – 1
MODERN MEDENİYETİN BÜYÜK ÇELİŞKİSİ: İNSAN DÜNYAYA HÜKMETTİ, KENDİNE HÜKMEDEMEDİ

Medeniyet tartışmasına doğru yerden başlayabilmek için önce medeniyetin ne olduğunu açıklamak gerekir. Çünkü bugün medeniyet çoğu zaman gelişmiş ekonomi, ileri teknoloji, güçlü devlet, düzenli şehirler, yüksek eğitim seviyesi ve maddî refahla özdeşleştirilmektedir. Oysa bunların tamamı bir medeniyetin araçları veya sonuçları olabilir, fakat hiçbiri tek başına medeniyet değildir. Medeniyet, bir toplumun insan, Allah, hayat, ölüm, bilgi, ahlâk, özgürlük, servet, iktidar, tabiat ve gelecek hakkında verdiği temel cevapların düşünceye, davranışa, ilişkilere, kurumlara ve nihayet gündelik hayata dönüşmüş biçimidir. Bu nedenle bir toplumun medeniyetini anlamak istiyorsak yalnızca yollarına, fabrikalarına, üniversitelerine veya şehirlerine değil; nasıl bir insan yetiştirdiğine, neyi başarı kabul ettiğine, neyi kutsallaştırdığına, çocuklarına hangi hayatı öğrettiğine, zayıflarına nasıl davrandığına, serveti nasıl dağıttığına, gücü nasıl sınırladığına ve tabiatla nasıl ilişki kurduğuna bakmamız gerekir. Medeniyet gerçekte bir toplumun dünyaya verdiği cevaptan önce “İnsan niçin yaşıyor?” sorusuna verdiği cevaptır.

Modern medeniyet bu açıdan incelendiğinde insanlık tarihinin en büyük paradokslarından biriyle karşılaşırız. İnsan tabiat üzerinde daha önce sahip olmadığı bir güç elde etmiş, hastalıkların önemli bir bölümünü kontrol altına almış, kıtalar arasındaki mesafeyi saatlere indirmiş, dünyanın öbür ucundaki insanla saniyeler içerisinde konuşabilir hâle gelmiş, uzaya araç göndermiş, atomu parçalamış, genetik yapıya müdahale edebilmiş ve nihayet kendi zihinsel faaliyetlerinin bazılarını taklit edebilen yapay zekâ sistemleri geliştirmiştir. Fakat aynı insan bütün bu güç artışına rağmen savaşları ortadan kaldıramamış, açlığı bütünüyle bitirememiş, ekonomik adaleti sağlayamamış, çevre tahribatını durduramamış, yalnızlığı aşamamış, aileyi korumakta zorlanmış ve “Niçin yaşıyorum?” sorusuna ortak bir cevap üretememiştir. İnsan dış dünyaya hükmetmeyi öğrendi; fakat arzularına, ihtiraslarına ve güç tutkusuna hükmetmekte aynı başarıyı gösteremedi. Modern medeniyetin temel problemi tam olarak burada başlamaktadır.

İLERLEME VAR, FAKAT NEREYE?

Modern dünyanın en güçlü kavramlarından biri “ilerleme”dir. İnsanlık daha hızlı ulaşıyor, daha fazla üretiyor, daha uzun yaşayabiliyor, daha çok veri işliyor ve daha gelişmiş makineler yapıyor. Bunların her biri önemlidir. Fakat “ilerliyoruz” cümlesinin içerisinde çoğu zaman sorulmayan büyük bir soru bulunmaktadır: Nereye doğru ilerliyoruz? Hız tek başına ilerleme değildir. Yanlış istikamete giden bir aracın hızlanması onu hedefine yaklaştırmaz, aksine hedeften daha hızlı uzaklaştırır. Bu nedenle gerçek ilerleme yalnızca insanın yapabileceklerinin artmasıyla değil, yapması gerekenleri daha doğru belirleyebilmesiyle mümkündür.

Nükleer fizik hem enerji üretmek hem şehirleri yok etmek için kullanılabilir. Genetik bilgi hastalıkların tedavisinde kullanılabileceği gibi insan üzerinde tartışmalı müdahalelerin aracına da dönüşebilir. Yapay zekâ eğitimi yaygınlaştırabilir, hastalıkların teşhisini kolaylaştırabilir ve ağır işleri azaltabilir; aynı teknoloji insan davranışlarını yönlendirmek, kitlesel gözetimi büyütmek veya manipülasyonu güçlendirmek için de kullanılabilir. Dolayısıyla teknoloji ahlâk üretmez. İnsanın elindeki gücün büyümesi, insanın ahlâkının da büyüdüğünü göstermez. Modern medeniyetin temel yanılgılarından biri teknik ilerleme ile insanî ilerlemeyi birbirine karıştırmasıdır.

İNSAN MERKEZE ALINDI, SONRA İNSAN ÖLÇÜLEBİLİR BİRİME DÖNÜŞTÜ

Modern düşüncenin büyük iddialarından biri insanı merkeze almaktı. İnsan geleneksel otoritelerden bağımsızlaşacak, kendi aklıyla dünyasını kuracak ve kaderinin sahibi olacaktı. Fakat zaman içerisinde ilginç bir dönüşüm yaşandı: Merkeze alınan insan giderek ekonomik ve bürokratik sistemlerin içerisinde ölçülebilir bir birime dönüştü. Ekonomi için tüketici, şirket için çalışan, siyaset için seçmen, dijital platform için kullanıcı, reklam sektörü için hedef kitle, veri ekonomisi için davranış örüntüsü hâline geldi.

Bugün insanın değeri farkında olunmadan ölçülebilir göstergeler üzerinden tanımlanabilmektedir: Ne kadar kazanıyorsun? Hangi okuldan mezunsun? Hangi arabayı kullanıyorsun? Kaç takipçin var? Ne kadar görünürsün? Nerede yaşıyorsun? Hangi markayı kullanıyorsun? Böylece insanın “kim olduğu”, giderek “nelere sahip olduğu ve nasıl göründüğü” üzerinden okunmaya başlanır.

Sonuçta modern insan yalnızca başkalarıyla değil, sürekli kendisiyle yarışmaktadır. Daha başarılı, daha zengin, daha genç, daha güzel, daha görünür ve daha üretken olması gerektiği telkin edilir. Durmak başarısızlık, kanaat geri kalmışlık, sade hayat yetersizlik gibi algılanabilir. İnsan kendisini sürekli geliştirilmesi gereken bir projeye dönüştürür. Fakat hiçbir başarı son durak değildir; ulaşılan her hedefin arkasından yenisi gelir. Böylece modern insanın önündeki yarışın bitiş çizgisi sürekli ileri taşınır.

ÖZGÜRLÜĞÜN PARADOKSU

Modern medeniyet insanı özgürleştirme iddiasıyla ortaya çıkmıştır. Fakat özgürlük yalnızca önündeki dış engellerin kaldırılması olarak tanımlandığında önemli bir soru cevapsız kalmaktadır: İnsan neden özgürleşmektedir ve özgürlüğünü ne için kullanacaktır?

İnsanın istediği ürünü satın alabilmesi, istediği eğlenceyi seçebilmesi, istediği içeriği izleyebilmesi özgürlüğün bazı boyutlarıdır. Fakat insan arzularının kölesi hâline gelmişse seçeneklerin çoğalması onu gerçekten özgürleştirir mi? Telefonuna birkaç dakika bakmadan duramayan, sosyal medyada başkalarının onayına ihtiyaç duyan, tüketmeden rahatlayamayan, sürekli daha fazla kazanmak zorunda hisseden insan dışarıdan özgür görünürken içeriden bağımlı olabilir.

Bu nedenle gerçek özgürlük yalnızca “İstediğimi yapabilirim” demek değildir. Asıl özgürlük, insanın kendisini yöneten tutkuları tanıyabilmesi ve gerektiğinde onlara “hayır” diyebilmesidir. Modern hayat ise çoğu zaman insanın arzularını sınırlamak yerine onları ekonomik sistemin yakıtına dönüştürmektedir.

TÜKETİM: İHTİYACIN ÖTESİNDE BİR KİMLİK REJİMİ

Modern ekonominin devamlılığı yalnızca insanların ihtiyaçlarını karşılamasına değil, yeni ihtiyaçların sürekli üretilmesine bağlı hâle gelmiştir. İnsan ihtiyaç duyduğu için satın almak yerine zamanla satın alarak kendisini ifade etmeye başlar. Telefon iletişim aracından statü göstergesine, otomobil ulaşım aracından toplumsal konum sembolüne, kıyafet örtünme ihtiyacından kimlik göstergesine dönüşebilir.

Reklam burada yalnızca ürün tanıtmaz, çoğu zaman insana nasıl bir insan olması gerektiğini de anlatır. Daha başarılı olmak için bunu kullan, daha güzel görünmek için bunu satın al, daha değerli görünmek için burada yaşa, daha prestijli olmak için buna sahip ol…

Böylece ekonomik sistem insanın yalnızca parasını değil, eksiklik duygusunu da dolaşıma sokar.

Tüketim kültürünün temel cümlesi görünmez biçimde şudur:

“Sahip olduğun yeterli değil.”

Kanaatin yerini sürekli eksiklik duygusu aldığında insanın geliri artsa bile tatmini aynı oranda artmayabilir. Çünkü mesele artık sahip olmak değil, sürekli daha fazlasını istemektir.

ÇALIŞMAK İÇİN YAŞAYAN İNSAN

Modern hayat çalışmayı da dönüştürmüştür. Çalışmak insan hayatının gerekli ve değerli bir parçasıdır; fakat hayat bütünüyle işe göre düzenlendiğinde araç amaç hâline gelir. İnsan sabah erken kalkar, uzun mesafeler kat eder, gününün büyük bölümünü iş yerinde geçirir, eve yorgun döner, dinlenebilmek için tüketir ve tüketimini sürdürebilmek için yeniden çalışır.

Ortaya tuhaf bir döngü çıkabilir:

Daha iyi yaşamak için daha çok çalışır, daha çok çalıştığı için yaşamaya daha az zamanı kalır.

Bir insanın ekonomik geliri artarken çocuklarıyla geçirdiği zaman azalıyor, sağlığı bozuluyor, ailesiyle ilişkisi zayıflıyor ve hayatı sürekli yetişmesi gereken işlerden oluşuyorsa burada “başarı” kavramının yeniden sorgulanması gerekir.

AİLE VE YALNIZLIK

Modern medeniyet bireyi özgürleştirirken onu geleneksel dayanışma ağlarından da koparabilmektedir. Geniş aile küçülmüş, mahalle ilişkileri zayıflamış, komşuluk azalmış ve insanların birbirine olan gündelik ihtiyaçları teknoloji ve piyasa tarafından karşılanmaya başlanmıştır. Eskiden aile, akraba veya komşu üzerinden karşılanan birçok ihtiyaç artık ücretli hizmete dönüşmektedir.

İnsan ekonomik olarak bağımsızlaşırken toplumsal olarak yalnızlaşabilir.

Aynı evde yaşayan aile fertlerinin her birinin ayrı ekranlara baktığı bir akşam düşünelim. Fiziksel olarak birkaç metre mesafededirler fakat zihinsel olarak birbirlerinden kilometrelerce uzakta olabilirler. Teknoloji insanları uzak mesafelerde birbirine bağlarken aynı masadaki insanların birbirinden uzaklaşmasına da aracılık edebilir.

Modern medeniyetin büyük sorularından biri bu nedenle şudur:

Birbirimize ulaşmak hiç bu kadar kolay olmamışken neden birbirimizi bulmak giderek zorlaşıyor?

EĞİTİM: İNSAN MI YETİŞTİRİYORUZ, İŞ GÜCÜ MÜ?

Modern eğitim sistemleri büyük ölçüde ekonomik sistemin ihtiyaçlarına göre şekillenmektedir. Çocuk daha küçük yaşta sınavlarla karşılaşır, genç üniversiteyi meslek edinmek için seçer, üniversite ise piyasaya nitelikli iş gücü üretmeye yönelir. Elbette insanın meslek sahibi olması gereklidir; fakat eğitimin amacı yalnızca ekonomik üretkenlik olduğunda insanın ahlâkî ve düşünsel gelişimi ikinci plana düşer.

Bir öğrenci matematiği öğrenebilir fakat adaleti öğrenmeyebilir. Teknolojiyi kullanabilir fakat teknolojinin kendisini nasıl kullandığını sorgulamayabilir. Çok başarılı bir mühendis olabilir fakat yaptığı işin toplum üzerindeki sonuçlarını düşünmeyebilir. Ekonomi okuyabilir fakat servetin ahlâkını tartışmayabilir.

O zaman eğitim bilgi vermiş fakat insanı bütün olarak yetiştirememiştir.

Gerçek eğitim yalnızca “Nasıl başarılı olursun?” sorusunu değil, “Başarı nedir?”, “Nasıl bir insan olmalısın?”, “Bilgini kimin yararına kullanacaksın?” sorularını da sordurmalıdır.

ŞEHİR BÜYÜDÜ, MAHALLE KÜÇÜLDÜ

Modern şehrin silueti medeniyetin en görünür sembollerinden biridir. Yüksek binalar, otoyollar, alışveriş merkezleri, iş merkezleri, dev konut projeleri… Fakat şehrin büyüklüğü medeniyetin büyüklüğünü göstermez.

Bir şehirde milyonlarca insan yaşayabilir fakat insanlar birbirlerine yabancı olabilir. Aynı apartmanda on yıl yaşayan iki insan birbirinin adını bilmiyorsa mimari vardır fakat mahalle yoktur.

Çocuk güvenli biçimde sokağa çıkamıyorsa, yaşlı insan yürüyebileceği bir alan bulamıyorsa, insan işe ulaşabilmek için her gün saatlerini trafikte kaybediyorsa, tabiat yalnızca dekoratif birkaç parka indirgenmişse o şehrin medeniyet kalitesini gökdelen sayısıyla ölçemeyiz.

Gerçek şehir insanı yalnızca barındırmaz; insanî ilişkileri mümkün kılar.

TABİATIN “KAYNAK”A DÖNÜŞMESİ

Modern medeniyet tabiatı büyük ölçüde kullanılabilir kaynaklar toplamı olarak değerlendirmiştir. Orman kereste, nehir enerji, toprak üretim alanı, maden ekonomik değer olarak görülür. Fakat tabiatın değerini yalnızca ekonomik faydayla ölçmek, insanın dünyadaki yerini yanlış tanımlamasının sonucudur.

İnsan kendisini dünyanın mutlak sahibi olarak gördüğünde tabiat üzerinde sınırsız tasarruf hakkı olduğunu düşünmeye başlar. Sonuçta daha fazla üretmek için daha fazla çıkarır, daha fazla tüketmek için daha fazla üretir, daha fazla üretmek için tabiata daha fazla müdahale eder.

İnsan dünyayı fethederken kendi yaşam alanını tüketmeye başlayabilir.

Burada çevre meselesi yalnızca teknik bir problem değildir. Daha derinde bir insan tasavvuru problemi bulunmaktadır: İnsan dünyanın sahibi midir, yoksa kendisine emanet edilmiş bir dünyanın sorumlusu mudur?

BİLGİ ARTTI, HİKMET AYNI ORANDA ARTMADI

İnsanlığın ulaşabildiği bilgi miktarı tarihte görülmemiş ölçüde büyüdü. Bir insan cebindeki telefonla geçmişte büyük kütüphanelerin bile sağlayamayacağı miktarda bilgiye ulaşabiliyor. Fakat bilgiye ulaşabilmek ile doğruyu yanlıştan ayırabilmek aynı şey değildir.

Bilgi çoğaldıkça dikkat parçalanabilir. İnsan yüzlerce haber okuyabilir fakat hiçbirini derinlemesine düşünmeyebilir. Onlarca konuda fikir sahibi olabilir fakat herhangi bir konuda derin bilgi sahibi olmayabilir.

Bu nedenle çağımızın problemi yalnızca bilgisizlik değildir.

Bazen problem bilgi içerisinde yönünü kaybetmektir.

İslâm düşüncesinin hikmet kavramı tam burada yeniden önem kazanmaktadır. Çünkü hikmet yalnızca bilmek değil; bilgiyi doğru yere koyabilmek, doğru amaçla kullanabilmek ve bilginin insan üzerindeki sorumluluğunu kavrayabilmektir.

İKTİDAR VE GÜCÜN AHLAKI

Modern medeniyet siyasal iktidarı hukuki kurumlarla sınırlamaya çalışmış önemli tecrübeler üretmiştir. Fakat iktidar yalnızca devlet üzerinden işlemez. Büyük ekonomik yapılar, medya, teknoloji şirketleri, finans ağları ve dijital platformlar da insan davranışlarını etkileyebilecek büyük güçler elde edebilir.

Burada medeniyet açısından asıl soru şudur:

Kim güçlü? sorusundan önce “Güç hangi ahlâk tarafından sınırlandırılıyor?”

Çünkü kontrol edilmeyen güç, kimin elinde bulunursa bulunsun tahakküme dönüşebilir.

Medeniyet gücün büyüklüğüyle değil, gücün sınırlandırılabilmesiyle ölçülür.

MODERN MEDENİYETİN EN DERİN KRİZİ: ANLAM

Bütün bu meselelerin altında daha temel bir problem bulunmaktadır. Modern medeniyet insana nasıl daha uzun yaşayacağını, nasıl daha fazla üreteceğini, nasıl daha hızlı seyahat edeceğini ve nasıl daha rahat yaşayacağını büyük ölçüde öğretti; fakat “Niçin yaşamalıyım?” sorusunu ortak hayatın merkezinden uzaklaştırdı.

İşte modern insanın büyük açmazı burada ortaya çıkmaktadır.

Eğer hayatın nihai amacı daha fazla tüketmek, daha fazla kazanmak, daha fazla deneyim yaşamak ve sonunda ölmekse insan kaçınılmaz olarak şu soruyla karşılaşacaktır:

Bütün bunlar ne için?

Bu soru teknolojiyle cevaplandırılamaz. Ekonomik büyümeyle de cevaplandırılamaz. Çünkü anlam niceliksel değil, varoluşsal bir meseledir.

MEDENİYETİ YENİDEN TANIMLAMAK

Modern medeniyetin bütün başarılarını inkâr etmek doğru değildir. Bilim, tıp, mühendislik, ulaşım, haberleşme ve teknoloji alanlarında insanlığın geliştirdiği imkânlar ortak insanlık tecrübesinin önemli kazanımlarıdır. İslâmî düşüncenin görevi bunları kör biçimde reddetmek değil; hangi insan anlayışının hizmetinde kullanılacaklarını sorgulamaktır.

Sorun makinede değildir; makinenin hangi amaca hizmet ettiğindedir.

Sorun zenginlik değildir; zenginliğin insan üzerindeki egemenliğidir.

Sorun şehir değildir; insanı yalnızlaştıran şehir anlayışıdır.

Sorun teknoloji değildir; insanın teknoloji karşısında iradesini kaybetmesidir.

Sorun özgürlük değildir; özgürlüğün amaçsızlaştırılmasıdır.

Sorun bilim değildir; bilginin hikmetten koparılmasıdır.

Sorun güç değildir; gücün ahlâktan bağımsızlaştırılmasıdır.

Bu nedenle gerçek medeniyetin ölçüsü yeniden belirlenmelidir. Gerçek medeniyet, insanın dünyaya ne kadar hükmettiği değil, hükmedebilecek güce sahipken kendisine ne kadar sınır koyabildiğidir. Bir toplumun ne kadar ürettiğinden önce nasıl paylaştığına; ne kadar güçlü olduğundan önce gücünü nasıl kullandığına; ne kadar zengin olduğundan önce zayıfına nasıl davrandığına; şehirlerinin ne kadar büyük olduğundan önce insanlarının ne kadar huzurlu yaşadığına bakmak gerekir.

Ve burada modern medeniyet eleştirisinin bizi getirdiği asıl soru ortaya çıkmaktadır:

Başka bir medeniyet mümkün müdür?

İnsan tüketici olmadan ekonomik hayat kurulabilir mi? Teknoloji insanın efendisi değil hizmetkârı olabilir mi? Bilgi yeniden hikmetle buluşabilir mi? Şehir yeniden insana göre tasarlanabilir mi? Ekonomi ahlâkla, siyaset adaletle, özgürlük sorumlulukla, bilim anlamla buluşabilir mi?

Ve daha önemlisi:

İslâm bütün bunlara yalnızca eleştiri mi getiriyor, yoksa insanlığa yeni bir medeniyet teklifi sunabilecek kurucu ilkelere de sahip mi?

İkinci bölüm tam olarak bu sorudan başlamalıdır.

Çünkü artık mesele yalnızca modern medeniyetin nerede yanlış yaptığını göstermek değildir.

Asıl mesele, yerine ne koyacağımızı gösterebilmektir.

İslam Başaran

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube