İRAN’IN YALNIZLIĞINDA MEZHEP TAASSUBUNUN ROLÜ

İran’ın Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve İsrail karşısındaki yalnızlığı, uluslararası ilişkilerin günümüzdeki en karmaşık konularından biridir. Bu yalnızlık, ilk bakışta İran’ın hem bölgede hem de uluslararası alanda karşılaştığı askeri, ekonomik ve jeopolitik bir güç mücadelesinin sonucu gibi görünse de, arka planında İslam dünyasının tarihsel ve teolojik birikiminin yani mezhep taassubunun yer aldığı anlaşılmaktadır.

Bilindiği gibi Hz. Peygamberin vefatından sonra gelişen siyasî olayların farklı yorumlanması sonucunda Müslümanlar arasında Haricilik, Şiilik, Ehl-i Sünnet, Selefilik ya da Vahhabilik gibi adlarla anılan mezhepler ortaya çıkmıştır. O dönemde yaşanan bazı siyasî olayların dinî alana çekilmesiyle birlikte siyasî düşünceler dinî bir kimliğe dönüşmüştür. İslâm’ın ilk yıllarında ölçü kabul edilen Müslümanlık kimliğinin yerini mezhep kimliği; dinin temel kaynaklarının yerini de mezheplerin görüşleri almıştır. Buna bağlı olarak oluşan ayrışma, zaman içerisinde iç ve dış kışkırtmalarla daha da derinleşmiş ve mezhepçilik günümüzde Müslüman toplumların inanç birliğini zedeleyici tehlikeli bir boyut kazanmıştır. Bu durum, halkı Müslüman olan devletlerin hem birbirleriyle hem de dış dünya ile kurdukları ilişkilerde belirleyici bir unsur olmaya devam etmektedir.

Mezhep taassubu hem Şia mezhebine mensup İran’da hem de Ehl-i Sünnet çizgisiyle bilinen Türkiye, Irak, Katar, Mısır, Suudi Arabistan ve Ürdün gibi ülkelerde varlığını güçlü bir şekilde hissettirmektedir. Müslüman toplumlar arasındaki bu ayrışma, emperyalist güçlerin müdahale alanını genişleten ve iştahını kabartan önemli bir zafiyettir. Bu durumdan en çok etkilenenler de başta Filistin olmak üzere Lübnan, Suriye, Irak, İran ve Yemen gibi coğrafyalarda yaşayan mazlum halklardır. O nedenle İslam toplumlarında yaşanan zulümleri önlemek, mezhep ayrımı gözetmeksizin tüm Müslümanların üzerine düşen insani ve dini bir sorumluluktur.

İslam dünyasındaki mezhepsel bölünme, tarihsel olarak Şii ve Sünni ekoller arasındaki teolojik ayrılıklara dayansa da modern dönemde bu ayrılık tamamen jeopolitik bir araç haline gelmiştir. Günümüzde Müslümanların en hassas olduğu konu Filistin davasıdır. Filistin meselesinde İran, Kudüs’ün statüsünü ve anti-Siyonist söylemi dış politikasının merkezine koyarak İslam dünyasında bir liderlik alanı oluşturmayı hedeflemiştir. Teoride bu söylemin Sünni Arap dünyasında büyük bir karşılık bulması beklenirken, mezhep taassubu, bu ortak payda ekseninde buluşmayı dahi engellemiştir.

1979 tarihli İran İslam Devrimi, bölgedeki geleneksel monarşiler ve Sünni iktidarlar için ciddi bir tehdit algısı oluşturmuştur. İran’ın “devrim ihracı” politikası, Sünni Arap ülkelerinde mezhep yayılmacılığı olarak görülmüş ve aradaki teolojik farklılığın güvenlik eksenli düşmanlığa dönüşmesine yol açmıştır. Bu durum, Müslüman toplumlar arasında rasyonel ittifakların kurulmasını engellemiştir. İran’a daima kuşku ile bakan Sünni kimlikli devletlerin kamuoyunda oluşan “Şii Hilali” korkusu, İran ile ortak bir bölgesel işbirliği geliştirmeyi neredeyse imkânsız hale getirmiştir.

Sekiz yıl süren İran-Irak savaşı, İran’ın Yemen’deki huzuru bozan Hûsilere verdiği destek ve Suriye’de Beşşar Esed rejimini koruma adına yürütülen askeri müdahaleler, bugün Sünni Müslümanların pek çoğunun ABD ve İsrail ile savaş halinde bulunan İran’a mesafeli durmasında belirleyici bir etken olmuştur. Bir başka ifadeyle Suriye, Yemen ve Irak’taki iç savaşlar, mezhep eksenli birer vekâlet savaşına dönüşmüştür. İran’ın bu bölgelerdeki Şii milis grupları (Hizbullah, Husiler, Haşdi Şabi) desteklemesi, Sünni dünyada “İran yayılmacılığı” olarak yorumlanmıştır. Sünni Arap devletleri, İran’ın İsrail ve ABD karşıtı söylemlerini samimi bir “İslam davası” olarak değil, bölgesel nüfuzunu yaymak için kullanılan jeopolitik bir araç olarak değerlendirmiştir. Sonuç olarak mezhepçilik, Müslümanların dış tehditlere karşı ortak bir duruş sergileme iradesini felç etmiştir.

İslam dünyasında mezhepçilik sebebiyle oluşan güvensizlik ortamı, Emperyalist ABD ve Siyonist İsrail politikaları için elverişli bir hareket alanı açmıştır. ABD, Körfez ülkelerine milyarlarca dolarlık silah satışını ve bölgedeki askeri varlığını “İran tehdidi” söylemi üzerinden meşrulaştırmayı başarmıştır. İran’ı mezhep farklılığı nedeniyle birincil tehdit olarak gören Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn, Katar, Fas ve Ürdün gibi ülkeler, Siyonist İsrail ile ilişkilerini normalleştirme yoluna gitmiştir. İran’a karşı İsrail ile örtük veya açık güvenlik ekseninde buluşan bu anlayış, mezhepçilik uğruna yaşanan zulümlere göz yummayı meşru görmüştür.

Günümüzde Müslüman toplumlar içerisinde köklü devlet geleneğine sahip üç ana aktör bulunmaktadır. Bunlar Türkiye, Mısır ve İran’dır. Tarih boyunca küresel güçler, bu üç devletin bir araya gelerek güçlü bir bölgesel blok oluşturmasını engellemek için değişik stratejiler geliştirmiştir. Bu tehlikenin farkında olan 54. Hükümetin Başbakanı Necmettin Erbakan, göreve geldiğinde ilk resmi ziyaretini İran’a gerçekleştirmiş; Mısır ve diğer Müslüman ülkeleri bir araya getirerek D-8 Organizasyonu’nu kurmuştur. Böylece mezhep ayrımı gözetmeksizin Müslüman toplumların sosyal, siyasal ve ekonomik yönden tek çatı altında birleşmesi hedeflenmiştir. ​

Müslümanlar arasındaki mezhep taassubuna karşı başlatılan uzlaşı ve iş birliği arayışı, sonraki dönemlerde de gündeme gelmiştir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın sıklıkla vurguladığı “mezhepler üstü” yaklaşımın amacı, Müslüman toplumların birliğini ve ortak medeniyet tasavvurunu merkeze almaktadır. Erdoğan’ın 14 Nisan 2016 tarihinde İstanbul’da düzenlenen 13. İslam İşbirliği Teşkilatı Zirvesi açılış konuşmasında söylediği; “Benim ne Şia ne Sünni dinim var; benim dinim İslam’dır” cümlesi, mezhep aidiyetini İslam kardeşliğinin önüne geçiren anlayışlara karşı net bir duruşun göstergesidir.

Özetle; İran’ın ABD ve İsrail karşısındaki stratejik yalnızlığını sadece ABD ve İsrail’in askeri ve diplomatik gücüne bağlamak doğru değildir. Çünkü bu yalnızlık, büyük ölçüde İslam dünyasının kendi içindeki yapısal krizlerden ve mezhep taassubunun rasyonel siyaseti esir almasından beslenmektedir. Müslüman ülkelerde mezhep bağnazlığının oluşturduğu güvenlik ikilemi aşılmadığı sürece Şiilik mezhebine mensup İran’ın bölge ülkelerini dışlaması ve Sünni devletler tarafından da dışlanması devam edecek ve bu durum bölgede istikrarsızlıktan beslenen güçlerin daha da şımarmasına sebep olacaktır.

Sonuç olarak, Hz. Peygamber’in vefatından sonra dönemin sosyokültürel şartlarında şekillenen mezhep farklılığı, asla din birliğinin ve karşılıklı ilişkilerde gözetilmesi gereken adalet ilkesinin önüne geçmemelidir. Müslümanları “mezhep” üzerinden ayrıştırmak yerine “İslam kardeşliği” ve “adalet” ekseninde birleştirmek, din ve siyaset alanında söz sahibi olanların ortak sorumluluğu olmalıdır. Ülkeler arasında yaşanan bir çatışma ya da kriz karşısında tutum belirlerken, ilgili ülkelerin inancını ya da mezhep kimliğini değil; sergiledikleri tutumun adalet ve hakkaniyet ilkesine uygunluğunu esas almak gerekir. Müslümana yakışan ilkeli duruş; kimliğine ve inancına bakılmaksızın zalimin karşısında, mazlumun ise yanında yer almaktır. ​

Yüce Allah’ın şu uyarıları, tarihsel süreçte İslam toplumlarında oluşan mezhepçilik olgusuna karşı göstermemiz gereken tutumu açıkça ortaya koymaktadır:

“Hep birlikte Allah’ın ipine (Kur’an’a) sımsıkı sarılın. Fırkalara ayrılıp bölünmeyin.” (Âl-i İmran 3/103)

“Dinlerini parça parça eden ve gruplara ayıran Müşriklerden olmayın. Ki onlardan her bir grup, kendi sahip olduğuyla övünüp durmaktadır.” (Rum: 30/31-32)

“Dinlerini parça parça edip gruplara ayrılanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilgin yoktur. Onların işi ancak Allah’a kalmıştır. Sonra O, yaptıklarını kendilerine bildirecektir.” (Enam 6/159)

“Ey iman edenler! Allah için hakkı ve adaleti titizlikle gözeten şahitler olun. Bir kesime karşı duyduğunuz öfke, onlarla ilgili vereceğiniz kararlarda sizi adaletsizliğe sevk etmesin! Siz her zaman, herkese karşı adaletle davranın! Çünkü bu, Allah’a karşı gelmekten sakınmaya daha uygundur. Allah’a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (Maide 5/8)

“Birbirinizle çekişmeyin. Sonra korku ile gücünüz zayıflar da kuvvetiniz yok olur. Bir de sabredin, çünkü Allah sabredenlerle beraberdir.” (Enfal 8/ 46)

Prof. Dr. Hüseyin Yılmaz

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube