İNSAN, İYİLİK VE KÖTÜLÜK

İnsan, fıtratı gereği hem iyiliğe hem de kötülüğe yönelme potansiyeline; akıl ve iradeye  sahip olan ve  bu nedenle de  eylemlerinde tercih  yapabilen bir varlıktır.  Ne var ki insanın bu potansiyele sahip oluşu, onun peşinen iyiliğe ya da kötülüğe mahkûm edildiği anlamına gelmemektedir. Zira hem iyilik, hem de kötülük, insanın kendi iradesiyle yaptığı tercihlere bağlı bir olgudur. Bu nedenledir ki insan, sahip olduğu bu fıtrî yeti ile kötülüğü tercih edebildiği gibi, aklını kullanması, vicdanın sesini dinlemesi ve iradesiyle iyiliği de tercih edebilmekte ve bunu davranışlarına dönüştürebilmektedir. Çünkü sahip olduğu fıtrat, insana bu imkânı vermektedir.               

Dolayısıyla da insanın sahip olduğu potansiyel duygular, onu etkilemekte ve yönlendirmekte; akıl, doğru ile yanlışı ayırt etmekte; vicdan, onu uyarmakta; vahiy, ölçü ve rehberlik sunmakta; irade ise iyi ile kötü arasında tercih yapmaktadır. Bunun sonucunda ortaya çıkan her davranış, insanı sorumlu bir varlık hâline getirmektedir. Zira bir yetiye ve bir imkâna sahip olmakla o imkânı kullanmak aynı şey değildir. Allah, insana yaradılışında bu imkânı verdiği gibi, bu imkânı kullanıp kullanmama iradesini de vermiştir. Bu nedenle insan, iyiliği de kötülüğü de tercih edebilmektedir. Tıpkı servet sahibi bir insanın servetini hayır işlerinde kullanabildiği gibi şerli işlerde de kullanabilmesi gibi. Burada önemli olan, kötülüğün mümkün olması ile kötülüğün zorunlu olması arasındaki farkı görebilmektir.

Nitekim Allah, insanı kötülük yapmaya mecbur eden bir varlık olarak değil, tercih yapabilecek bir varlık olarak yaratmıştır. Bu nedenledir ki Kur’an, “İsteyen inansın, isteyen inanmasın”[1]; “Biz ona iki yolu da gösterdik” [2]; “İster şükreder, isterse nankörlük eder.”[3] sözleriyle de bu konuya bir açıklık getirmektedir. Dolayısıyla kötülüğün mümkün olması, insanın özgür olmasının bir sonucu olsa da gerçekleşmesi insanın tercihine bağlı bir durumdur.  Çünkü insanın özgür olabilmesi için tercih edebileceği imkânların bulunması gerekmektedir. Sadece iyiliğin olduğu, fakat kötülüğün olmadığı bir yerde iradeden ve tercihten asla söz edilemez. Şayet insan sadece iyiliği seçmeye zorlanan bir varlık olsaydı, yaptığı iyiliğin ahlâkî değerinden de söz edilemezdi. Zira zorunlu olarak yapılan bir davranış, özgür bir irade ve tercihle yapılan bir davranış değildir. Bu tercih sebebiyledir ki  insan,  yaptıklarından sorumlu tutulmaktadır, şayet insanın böyle bir tercih yapabilme iradesi olmasaydı, yaptıklarından da sorumlu olmazdı.

Bu nedenle insanın fıtrî yapısı ve sahip olduğu potansiyel, bütün davranışlarının başlangıç noktasıdır. Ahlâk  ise bu imkânın eğitim, tecrübe ve irade yoluyla geliştirilmesini ifade eder.  Zira insan, fıtratında bulunan iyilik yönünü geliştirebildiği gibi, sahip olduğu imkânları yanlış kullanarak kötülüğe de yönelebilmekte ve onu  geliştirmektedir. Bu sebeple insanın ahlâkî gelişiminde aile, eğitim, çevre, bilgi ve tecrübenin yanı sıra dinin de önemli bir rolü bulunmaktadır.

Zira din, insan aklını ve vicdanını besleyen, doğru ile yanlış konusunda ölçüler veren ve insanın iradesini doğru yönde kullanmasını isteyen ilke ve kurallar koymakta; dolayısıyla  da insanın fıtratını koruyan, geliştiren ve onu doğru istikamete yönelten ilahî bir rehber olmaktadır. Bu yönüyle din, insanı sadece kötülükten sakındırmakla kalmamakta; aynı zamanda iyiliği gerçekleştirmeye ve onu hayatında bir değer hâline getirmeye de teşvik edip yönlendirmektedir.

Konuya bu açıdan bakıldığında kötülüğü, insanın  kendisini iyiliğe yönlendiren  duygularından uzaklaşarak sahip olduğu  yetilerini yanlış yönde kullanması olarak  anlamak ve değerlendirmek mümkündür. Bu nedenledir ki  insan; zulmettiğinde, yalan söylediğinde, haksızlık yaptığında, başkasını sömürdüğünde veya bir insanın hayatına kastettiğinde, sadece karşısındaki insana zarar vermekle kalmamakta, aynı zamanda kendine de zarar vermekte, insanî ve ahlâkî değerlerini bozmaktadır. Çünkü kötülük, sadece dış dünyada meydana gelen bir zarar değil, aynı zamanda insanın kendi iç dünyasında da  meydana gelen bir kirlenmedir.  Bir anlamda kapısını kapatan insan, bu kapıyı  sadece dışarıdakilere değil,  aynı zamanda içeridekilere de kapatmış olmaktadır.

Bu nedenledir ki Kur’an, “Nefsini arındıran kurtulmuş, onu kirleten ise ziyana uğramıştır.”[4] sözüyle insanın dikkatini bu konuya çekmektedir. Çünkü insan kötülük yaptıkça sadece başkasının hayatını değil, kendi ahlâk dünyasını da yaralamaktadır. Buna karşılık iyilik yaptıkça yalnızca başkasına fayda sağlamakla kalmamakta, kendi kişiliğini ve ahlâkını da geliştirmektedir.

Bu çerçevede iyilik, insanın sahip olduğu fıtrî ve ahlâkî imkânları doğru yönde kullanarak kendisine ve başkalarına fayda sağlayan davranışları gerçekleştirmesidir. Kötülük ise bu imkânların yanlış yönde kullanılması ve insanın hem kendisine hem de başkalarına zarar verecek tercihlerde bulunmasıdır. Bu nedenle ahlâk, yalnızca kötülükten uzak durmak değil, aynı zamanda iyiliği gerçekleştirmek ve onu çoğaltmak sorumluluğunu da içermektedir.

Dolayısıyla dünyada meydana gelen savaş, zulüm, haksızlık, yalan, cinayet ve sömürü gibi ahlâkî kötülükler, doğrudan Allah’a nispet edilemez. Zira insanın kötülük yapabilme imkânına sahip olması ile kötülüğü kendi iradesiyle tercih edip gerçekleştirmesi aynı şey değildir. Çünkü yaratmak ile tercih etmek farklı olguları ifade etmektedir. Allah’ın insana iyiliği de kötülüğü de tercih edebilecek bir yeti ve irade vermesi, insanın kötülüğü zorunlu olarak yapacağı anlamına gelmemektedir. İnsan neyi tercih ederse onun sonuçlarıyla karşılaşmak durumundadır. Bir insanın diğer bir insana zulmetmesi, onun kaderinde mutlaka zulmetmek olduğu için değil, zulmetmeyi tercih ettiği için ortaya çıkmaktadır. Eğer insanın hiçbir tercih hakkı bulunmasaydı, yaptığı iyiliklerden dolayı övülmesinin ve kötülüklerden dolayı sorumlu tutulmasının da bir anlamı olmazdı.

Bununla birlikte, insanın kendi iradesiyle gerçekleştirdiği ahlâkî kötülüklerle, iradesi dışında karşılaştığı acı ve musibetleri  de birbirinden ayırmak gerekir. İnsan hayatında hastalık, ölüm, deprem ve benzeri acı ve musibetlerle karşılaşabilmektedir. Bunlar insanın iradesiyle gerçekleştirdiği davranışlar değildir. Bu nedenle acı ile kötülüğü birbirine özdeşleştirmemek gerekir. Her acı veren olay, ahlâkî anlamda kötülük değildir.

Deprem bir tabiat olayıdır; hastalık insanın iradesi dışında meydana gelebilir; ölüm ise hayatın kaçınılmaz bir gerçeğidir. Ancak insanın bu olaylar karşısındaki tutumu ahlâkî bir nitelik kazanabilir. Örneğin depremin meydana gelmesi bir tabiat olayı iken, depreme dayanıklı binalar yapmamak, gerekli tedbirleri almamak, dolayısıyla insanların hayatını çıkar uğruna tehlikeye atmak, ahlâkî bir kötülüktür.

Zira insanın iradesi dışında meydana gelen olaylar karşısında bile yapabileceği bazı şeyler vardır. Bunların başında, aklıyla, bilgisiyle ve sahip olduğu imkânlarla tedbir almak gelmektedir. Nitekim çok sık kullanılan “Tedbir insandan Takdir Allah’tan” sözü de bunu ifade etmektedir. Bunun için insanın koruyucu sağlık kurallarına uyması, depremlere dayanıklı ve sağlam binalar yapması, hastalandığında tedavi olması ve aç ve açık kalmamak için çalışması; gücünün yetmediği durumlarda ise sabretmesi ve mücadeleyi de elden bırakmaması gerekir.

Dolayısıyla kader anlayışı, insanı pasifliğe ve hareketsizliğe değil; gücü dâhilinde olan konularda sorumluluk almaya, gücünü aşan olaylar karşısında ise hikmet ve teslimiyetle hareket etmeye yöneltir. Burada önemli olan, insanın iradesi dâhilinde gerçekleşen olaylarla iradesi dışında meydana gelenleri birbirine karıştırmamasıdır. İnsan, kendi iradesiyle gerçekleştirdiği davranışlardan sorumludur; iradesi dışında karşılaştığı olaylardan ise sorumlu tutulamaz. Bununla birlikte sahip olduğu imkânlar ölçüsünde tedbir almak, karşılaştığı güçlüklerle mücadele etmek ve gücünün yetmediği yerde sabretmek durumundadır.

Bu nedenle insanın yalnızca “Kötülük dünyada neden var?” sorusunu değil, aynı zamanda “İnsan kötülük karşısında ne yapmalıdır?” sorusunu da sorması gerekir. Çünkü kötülük karşısında insanın önünde iki yol bulunmaktadır: Kötülüğü kaçınılmaz bir kader olarak görüp ona teslim olmak veya gücü ölçüsünde zulmü önlemeye, haksızlığı gidermeye, acıyı hafifletmeye ve iyiliği çoğaltmaya çalışmak. İnsanın sorumluluğu da tam bu noktada ortaya çıkar.  Bu nedenle insan kaderi bahane ederek kötülüğü onaylamamalı, elinden geldiği kadarıyla önlemeye çalışmalı; iyiliği teşvik etmeli  ve   onun yanında yer almalıdır.

 İslâmî anlayış, kötülüğü üretmemeyi ve ona teslim olmamayı esas alır. Zira insan, gücü ve imkânı ölçüsünde kötülüğe karşı çıkmak, zulmü önlemeye çalışmak, haksızlığı azaltmak ve iyiliği gerçekleştirmekle sorumludur. “Emr-i bi’l-ma‘rûf ve nehy-i ani’l-münker” ilkesi de Müslümandan bunu istemektedir. Çünkü insan, özgür iradesiyle kötülüğü tercih edebildiği gibi, aynı iradeyle ona karşı koyabilir ve iyiliği gerçekleştirebilir. Bu bakımdan kötülüğün mümkün olması, insanın cüz’î irade ve özgürlüğe sahip olmasının bir sonucu; kötülüğün gerçekleşmesi ise insanın bu özgürlüğünü kötülük yönünde kullanmasının bir sonucudur. Dolayısıyla insana düşen görev, kendisine verilen özgürlüğü kötülüğü üretmek ve çoğaltmak için değil, iyiliği gerçekleştirmek ve çoğaltmak için kullanmaktır. Zira insanın ahlâkî değeri, kötülük yapma imkânına sahip olduğu hâlde ondan uzak durması ve iyiliği kendi iradesiyle tercih etmesiyle ortaya çıkar. Asıl erdem de insanın kötülük yapamayacak durumda olması değil, yapabileceği hâlde kötülüğü tercih etmemesi ve iyiliğe yönelmesidir.

Sonuç olarak kötülük, insanın kaçınılmaz kaderi değildir. İnsan, fıtratında var olan iyilik duygusunu ve yetilerini; aklı, vicdanı, vahiy ve iradesiyle geliştirebilir. Kötülüğe yönelten eğilimlerini ise eğitim, ahlâk ve irade yoluyla denetim altına alabilir; duygularını kontrol ederek onları doğru yönde kullanmayı öğrenebilir. Bu nedenle insanın kötülüğü yalnızca açıklamak ve kınamakla yetinmemesi; kötülük karşısında nasıl bir tutum ve tavır takınması gerektiğini de bilmesi ve gücü ölçüsünde onunla mücadele etmesi  de gerekir. Daha açık bir ifadeyle insana düşen, kötülüğü bir kader olarak kabullenmek değil; gücü yettiğince ona karşı koymak, zulmü önlemek, adaleti gerçekleştirmek, acıyı azaltmak ve iyiliği çoğaltmak için çaba göstermektir.

Çünkü insanın değeri, kötülüğün varlığını kabullenmesinde değil, karşısında nasıl bir tavır aldığıyla ortaya çıkar. Kötülüğe karşı iyiliği tercih etmek, zulüm karşısında adaleti savunmak ve sahip olduğu iradeyi doğru yönde kullanmak, insanın hem insanlığının hem de kendisine verilen özgürlüğün bilincinde olduğunun  da bir göstergesidir.    

Dipnotlar

[1] Kehf, 18/29.

[2] Beled, 90/10.

[3] İnsan, 76/3.

[4] Şems, 91/9-10.

Prof. Dr. Celal Kırca

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube