Zekât ve Öşür Bilincinin İhmal Edilmesi: Fıkhî, İçtimaî ve Nizâmî Bir Tahlil ..

1. Giriş: Bir İhmalin Ardındaki Hakikat

İslâm, yalnızca inanç esaslarından ibaret bir din değil; aynı zamanda iktisadî, içtimaî ve ahlâkî hayatı düzenleyen mütekâmil bir nizamdır. Bu nizâmın mali ibadetleri içinde zekât, ferdî ve içtimaî refahın teminatı addedilmiştir. Zekâtın bir şubesi olan öşür, yani arazi mahsullerinden verilen pay, Kur’ân ve Sünnet ile sabit olup icmâ ile farz kabul edilmiştir[^1]. Ancak üzülerek ifade etmeliyiz ki, Rize gibi çay tarımıyla meşhur bir vilâyette dahi, yüzlerce imam, onlarca ilahiyat fakültesi hocası ve müessesesi olmasına rağmen halkın öşür bilgisi ve bilinci yok denecek derecededir.

2. Öşrün Fıkhî Dayanakları

Cenâb-ı Hak şöyle buyurur:

“Ey iman edenler! Kazandıklarınızın ve yerden sizin için çıkardıklarımızın temizlerinden infak edin…” (Bakara, 2/267).

Bir diğer âyette:
“Hasat günü hakkını verin…” (En’âm, 6/141) buyrularak öşrün vacip olduğu açıkça ifade edilmiştir.

Resûlullah (s.a.s.) da:

“Yağmurla sulanan mahsulde onda bir, masrafla sulanan mahsulde yirmide bir (öşür) vardır.” (Buhârî, Zekât, 55; Müslim, Zekât, 6)[^2] buyurmuştur.
Bu deliller ışığında fakihler, arazi mahsullerinde zekâtın farz olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.

3. Çay Ürünü Öşre Tabi midir?

Hanefî mezhebine göre, yenilen, içilen, depolanabilen ve ölçülüp tartılabilen her ürün öşre tabidir[^3]. Çay, kurutulup depolanabilen bir mahsul olduğundan öşür kapsamındadır. Nitekim modern fetvâ meclisleri de bu hükmü teyit etmiştir.

4. Nisap ve Oran Meselesi

Hanefîlere göre arazi mahsullerinde nisap aranmaz; az da olsa öşür farzdır[^4]. Şâfiî ve Hanbelîlere göre ise beş vesak (yaklaşık 653 kg) nisap şartı vardır[^5]. Dolayısıyla Rize’de üretilen çayda Hanefî görüşü esas alınırsa, her miktar çayda öşür vaciptir. Öşür oranı ise, doğal yağmurla sulananlarda onda bir, masraflı sulamalarda yirmide birdir. Çay çoğunlukla yağmur suyuyla beslendiği için onda bir alınmalıdır.

5. Rize’de Dinî Kurumların Mesuliyeti

Bugün Rize’de onlarca İmam-Hatip, ilahiyat fakültesi, müftülük ve Diyanet Akademisi olmasına rağmen öşür meselesi halkın gündeminde değildir. Bu bir dinî zaaf değil midir? Halk, zekâtını banka faizleriyle tartışırken, Kur’ân’da açıkça emredilen öşür unutulmuşsa, bu ihmal kime aittir? Diyanet’in vazifesi yalnız hutbe metni tertip etmek değil, halkın mali ibadetlerini de ihya etmektir.

6. Devletin Arazi Kiralama Tasarrufu: Fıkhî Açıdan Bir Tahlil

Haberlerde yer alan ve 45 gün içinde başvuru yapılmazsa atıl arazilerin devletçe kiraya verilmesi uygulaması, maliklerin mülkiyet hakkını ortadan kaldırmamakta, aksine onların menfaatine olacak şekilde gelir temin etmektedir. Hanefîler, sultanın kamu yararı için bazı düzenlemeler yapabileceğini kabul eder[^6]. Bu bağlamda, arazi sahiplerinin gelirini garanti altına alan bu düzenlemenin caiz olduğu söylenebilir.

7. Sonuç ve Teklifler

• Diyanet ve ilahiyat fakülteleri, öşür bilincinin ihyası için fetvalar ve halka yönelik ilmî izahlar yapmalıdır.
• Rize özelinde çay üreticileri için öşür hesaplama rehberleri hazırlanmalı ve çiftçiye kolaylık sağlanmalıdır.
• Devlet politikaları, zekât ve öşür bilincini destekleyici mahiyette düzenlenmelidir.

Bu meselenin ihmal edilmesi, sadece bir ilmî eksiklik değil, ümmetin iktisadî ahlâkında açılmış derin bir yaradır. Öşür, sadece bir ibadet değil, sosyal adaletin teminatıdır.

Hazırlayan: Ahmet Ziya İbrahimoğlu

İSLAMİ HABER “MİRAT”  -YOUTUBE –

Dipnotlar:

[^1]: el-Cassâs, Ahkâmü’l-Kur’ân, I, 463; Kurtubî, el-Câmi‘ li Ahkâmi’l-Kur’ân, II, 267.
[^2]: Buhârî, Zekât, 55; Müslim, Zekât, 6.
[^3]: Serahsî, el-Mebsût, III, 2-3.
[^4]: Kâsânî, Bedâi‘u’s-Sanâi‘, II, 23.
[^5]: Nevevî, el-Mecmû‘, V, 411; İbn Kudâme, el-Muğnî, IV, 289.
[^6]: İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr, V, 14.