NİTELİKSİZ NİCELİĞİN ÇIKMAZI

Temmuz ve ağustos aylarında Karadeniz bir başka güzeldir. Özellikle Ordu, Giresun ve Trabzon’da bu aylar, fındık mevsimi demektir. Bu yüzden gurbette yaşayan bu yörenin insanları, doğdukları topraklara dönüp hem sıla-i rahim yapmak hem fındık toplamak hem de yaylaların serin havasını teneffüs etmek isterler. Bu, onlar için sıradan bir ziyaret değil; adeta bir aidiyet duygusu, bir hayat tarzıdır. Ara sıra da olsa ben de bu duygudan kısmen nasibini alanlardan biriyim. Ne var ki sılaya geldiğim yıllarda ben yaşlılar kategorisine dâhil olduğum için fındık toplamaya iştirak etmez, daha çok okumaya ve yazmaya vakit ayırıyordum. Ara sırada olsa yürüyüşe çıkar, rastladığım insanlarla birkaç söz etmenin mutluluğunu yaşardım.

Yine böyle bir yürüyüş sırasında, yol kenarındaki bir evin gölgesinde oturan iki genç kızla karşılaştım. Selam verdim, selamıma güler yüzle karşılık verdiler. Sohbet esnasında, kızlardan birinin yıllar önce gurbete gitmiş bir akrabamın kızı olduğunu öğrendim. Diğeri ise Malatyalıydı ve onun sınıf arkadaşıydı. Fındık toplamaktan dönmüşler, biraz dinleniyorlardı. Konuştukça ikisinin de ilahiyat fakültesi mezunu olduklarını, fakat henüz atanamadıklarını öğrendim. Bunun üzerine biraz da meslekî merakla sohbeti derinleştirmek istedim. Hangi hocalarını sevdiklerini sordum. Verdikleri cevaplardan bazı temel derslere karşı yeterli ilgiyi duymadıkları anlaşılıyordu. Özellikle bazı dersleri niçin sevmediklerini sorduğumda, hocalarının yöntemlerinden ve ders işleyiş tarzından memnun kalmadıklarını ifade ettiler.

Daha sonra sohbeti genel kültür alanına kaydırdım. Roman, hikâye ve şiir okuyup okumadıklarını sordum. Yahya Kemal, Mehmet Âkif, Necip Fazıl, Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpınar, Tolstoy ve Dostoyevski gibi ediplerden herhangi bir eser okuyup okumadıklarını öğrenmek istedim. Bu isimleri duyduklarını, fakat eserlerini okumadıklarını söylediler. Bu durum beni düşündürdü, hatta biraz da üzdü. Çünkü bana göre üniversite eğitimi, sadece meslekî bilgi kazandırmamalı, aynı zamanda gençlerin duygu, düşünce ve kültür dünyasını da zenginleştirmeliydi.

Sohbet bu minval üzere devam ederken akrabam olan genç kız, birden kendisinin “ehl-i sünnetçi” olduğunu söyledi. Ben ona böyle bir soru sormamıştım; ama o, belli ki bunu özellikle vurgulama ihtiyacı hissetmişti. Bunun üzerine ona, “ehl-i sünnetten ne anlıyorsun?” diye sordum. Verdiği cevaplar daha çok yüzeysel bilgilerden ibaretti. “Bu ekolün önemli temsilcileri kimlerdir?” dediğimde ise sadece Mâtürîdî’nin adını söyleyebildi. Daha sonra Mâtürîdî’nin hangi ilim alanında öne çıktığını sordum. Önce hadis âlimi olduğunu söyledi, ardından telefondan kontrol edince kelâm âlimi olduğunu fark etti. Bunun üzerine ona, Mâtürîdî’nin hem kelâm hem de tefsir alanında önemli eserler verdiğini; özellikle Kitâbü’t-Tevhîd ve Te’vîlâtü’l-Kur’ân adlı eserlerinin İslâm düşünce tarihinde mühim bir yere sahip olduğunu anlattım. Bu eserleri tanımalarını ve en azından bazı bölümlerini okumalarını tavsiye ettim.

Elbette bütün ilahiyat mezunları böyle değildi ve böyle değerlendirmek de yanlış olurdu. Kendisini iyi yetiştirmiş, alanında derinleşmiş çok değerli gençlerimiz de vardı. Ancak bu kısa sohbet bile bana, eğitim sistemimizde nicelik kadar niteliğin de önemli olduğunu yeniden düşündürdü. Eğitim sistemimizde bir nitelik sorununun olduğunu biliyor ve bizzat yaşıyordum, ama bu kadar da yetersiz olduğunu tahmin etmiyordum.

Bir insanın herhangi bir düşünceyi, ekolü veya ideolojiyi benimsemesi elbette tabiî bir durumdu. Fakat bir insanın, benimsediği düşüncenin veya ideolojinin bilgi temellerine ve düşünce sistemine de vâkıf olması gerekiyordu, en azından ben böyle düşünüyordum.  Zira bu vukûfiyet, mensubiyetten daha fazla önem arz ediyordu. Çünkü bilgiyle beslenmeyen aidiyetler zamanla slogana dönüşüyor, derinlikten yoksun bağlılıklar üretiyor, insanı hakikatten uzaklaştırıyor, entegrist bir bakış açısını geliştiriyor ve tutucu bir kimlik kazandırıyordu. Bunun pek çok örneğini bizzat yaşamıştım. Nitekim bu sohbet, bir anda beni yıllar önce yaşadığım bir hatıraya götürdü. 1975 yılında askerlik yaparken, sol görüşlü olduğu için hapis yatmış bir gençle tanışmıştım. Sürekli sosyalizmi savunuyor, onu övgüyle anlatıyordu. Fakat anlattıkları, o yıllarda benim okuduğum bazı sosyalist ve Marksist düşünürlerin eserleriyle tam olarak örtüşmüyordu. Bir gün kendisine Karl Marx’ın Das Kapital’ini ve Georges Politzer’in Felsefenin Temel İlkelerini okuyup okumadığını sormuştum. O da okumadığını söylemişti.

Ben de ona bu iki kitabı okuduğumu söylemiş, sonra da şöyle demiştim: “Senin bu durumun, Kur’an’ı okumadığı ve anlamadığı hâlde kulaktan dolma bilgilerle İslâm adına konuşan birine benziyor. O İslâm’ı bilmeden savunuyor, sen de sosyalizmi bilmeden savunuyorsun.” Bana sadece “haklısın” demekle yetinmişti. Bu iki farklı tecrübe de bana insanların, çoğu zaman savundukları düşüncenin derinliğine vakıf olmadan ona aidiyet duygusuyla bağlı olduklarını gösterdi.

Bu nedenle günümüzde şu soruları kendimize sormamız gerekiyor. Savunduğumuz bir düşünceyi veya bir fikri gerçekten biliyor muyuz, yoksa sadece o düşünce ve fikre ait bir kimlik mi taşıyoruz? Önemli olan çok şey bilmek mi, yoksa doğruyu ve hakikati derinlikli bilmek mi? Bizim için değerli olan nicelik mi, yoksa nitelik mi? Bu soruların cevabını, eğitimden ekonomiye, sanattan siyasete, teknolojiden dinî hayata kadar birçok sahada aramamız ve nicelik ile nitelik arasındaki dengeyi bulmamız gerekmiyor mu?

Bilindiği gibi nicelik; sayı, miktar ve çoklukla ilgili bir kavramdır. Bir okulun öğrenci sayısı, bir ülkenin nüfusu, basılan kitap adedi, yapılan bina sayısı veya sosyal medyadaki takipçi miktarı niceliğe örnek olarak verilebilir. Nitelik ise bir şeyin değeri, kalitesi, derinliği ve mahiyetiyle ilgilidir. Nitekim bilginin doğruluğu, sanatın estetik gücü, eğitimin verimliliği ve insanın ahlâkî olgunluğu niteliği gösteren örneklerdir.

Ne var ki modern çağda niceliğin çoğu zaman niteliğin önüne geçtiği görülüyor. Bunun da nedeni, sayıların görünür oluşu; ölçülmesinin ve gösterilmesinin daha kolay olmasıdır. Bu nedenle insanlar, çoğu şeyi rakamlarla değerlendiriyor, istatistiksel bilgilere daha çok önem veriyorlar. Nitekim kaç üniversitenin açıldığı, kaç binanın yapıldığı, kaç kitabın basıldığı veya kaç kişinin bir düşünceyi benimsediği, enflasyonun kaç olduğu gibi hususlar sık sık gündeme gelen konular arasında yer alıyor. Ancak “Ortaya çıkan şey gerçekten ne kadar kaliteli ve faydalıdır?” sorusu çoğu zaman ihmal ediliyor.

Hiç şüphesiz eğitim alanında üniversite sayısının artması önemli bir gelişmedir; ancak bu artışın ilmî kaliteyi ne ölçüde yükseltip yükseltmediğinin de ayrıca sorgulanması gerekiyor. Zira çok sayıda mezun vermek tek başına başarı anlamına gelmiyor; gelmemesi de gerekiyor. Ayrıca düşünebilen, araştırabilen, sorgulayabilen ve üretebilen insanları da yetiştirmek icap ediyor ve bu, sayıların çokluğundan çok daha fazla önem arz ediyor.

Nitekim Mümtaz Turhan’ın, Garblılaşmanın Neresindeyiz isimli kitabında isabetle belirttiği gibi, İkinci Cihan Savaşı’na girmediğimiz hâlde yeterince gelişemeyişimizin sebepleri arasında nitelikli insan gücümüzün azlığı; buna karşılık bu savaşı kaybettiği hâlde Almanya’nın sahip olduğu çok sayıdaki nitelikli insan gücü sayesinde kısa sürede kendini toparladığını ve geliştiğini ifade etmesi dikkat çekici bir örnektir.  

Benzer durum, dinî hayat için de söz konusudur. Nitekim insanların dinî kavramları sıkça kullanmaları, onların bu kavramların içeriklerini bildikleri anlamına gelmiyor. Zira birçok insanın günümüzde savunduğu düşüncenin temel kaynaklarını okumadığı, sadece çevresinden duyduklarıyla yetindiği ve bu şekilde bir kanaat sahibi olduğu görülüyor. Bu nedenle bu insanların doğru bir inanç ve düşünceye sahip olabilmek için bilgiye, araştırmaya ve tefekküre ihtiyaç duymadıkları; çoğu zaman nitelikten yoksun bilgilerle yetindikleri görülüyor. Dolayısıyla da bu bilgiler zamanla dogmalaşıyor ve mutlak hakikatmiş gibi algılanıyor.

Bu konuda da Kur’an’dan öğreneceğimiz çok şey bulunuyor. Mesela “Ey insanlar! Doğrusu biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık; birbirinizle tanışmanız için sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerli olanınız ise takvaca en ileri olanınızdır…” (Hucurat 49/13) mealindeki ayet bize, nicelik ve niteliğin farkını göstermesi açısından da dikkat çekici bir mahiyet arz ediyor. Zira ayette önce insanların kavim ve kabileler şeklindeki çoğul yapısına, yani nicelik boyutuna dikkat çekildikten sonra, insanın gerçek değerini belirleyen unsurun soy, sayı ve aidiyet değil, takva olduğu açıklanıyor. Böylece ayet, nicelikten ziyade niteliği esas alan bir değer ölçütü ortaya koyuyor ve bu değer ölçütünün de “takva” olduğunu söylüyor.

Sonuç olarak insanın, hayatında asıl belirleyici olan şeyin sadece nicelik olmadığını, aynı zamanda niteliğin de gerekli, hatta zorunlu olduğunu bilmesi ve bunu derinden idrak etmesi icap ediyor. Zira nitelikten yoksun bir niceliğin insanı derin düşüncelerden uzaklaştırdığı, gösterişe ve yüzeyselliğe mahkûm ettiği; buna karşılık sağlam bilgiye, ahlâka, hikmete ve düşünceye dayanan niteliklerin ise insanı olgunlaştırdığı, toplumda kalıcı izler bıraktığı, kültür ve medeniyetin oluşumunda ve gelişiminde etkin bir role sahip olduğu görülüyor. Her ne kadar sayıların çokluğu insanda geçici bir mutluluk sağlasa da insanlığa yön veren, insanı insan yapan, kültür ve medeniyetin oluşumunu ve gelişimini sağlayan asıl gücün nicelik değil; derinlikli bilgi, tefekkür, hikmet ve ahlâk olduğu gerçeğini unutmamak gerekiyor.

Prof. Dr. Celal Kırca

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube